|
توصیه های خداوند به تفکر و اندیشیدن و كسب علم
اهمیت علم و اندیشیدن از دیدگاه قرآن
آیا متفکران با آنان که نمیدانند برابرند؟
... قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ ﴿زمر9﴾
... بگو: آيا كسانى كه مىدانند و كسانى كه نمىدانند يكسانند؟ تنها خردمندان متذكر مىشوند. (زمر9)
...قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلاَ تَتَفَكَّرُونَ ﴿أنعام50﴾
... بگو: آيا كور و بينا يكسانند؟ پس آيا نميانديشيد؟ (انعام 50)
سوگند خدا به فرشتگان تدبیر کننده !!
وَالسَّابِحَاتِ سَبْحًا فَالسَّابِقَاتِ سَبْقًا فَالْمُدَبِّرَاتِ أَمْرًا ﴿نازعات3تا 5﴾
و سوگند به فرشتگانى كه بسى تيز روند، پس بر يكديگر پيشى گيرند، و آنان كه امور را تدبير مىكنند. (نازعات3تا 5)
نشانهها و آیات بیرونی و درونی برای چیست ؟
نشانههای آفاقی و انفسی گواه حقانیت خداوند است
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿فصلت53﴾
زودا كه آيات قدرت خود را در اطراف [جهان] و در جانشان به آنها بنماييم، تا برايشان روشن گردد كه او حق است. آيا كافى نيست كه پروردگار تو بر همه چيز شاهد است؟
(فصلت53 )
قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ ﴿شعراء28﴾
موسى گفت: اوست پروردگار مشرق و مغرب و آنچه ميان آنهاست، اگر تعقل كنيد.
(شعراء28)
بیان آیات و نشانهها برای اتمام حجت بر انسانهاست
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُواْ شَهِدْنَا عَلَى أَنفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُواْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُواْ كَافِرِينَ ذَلِكَ أَن لَّمْ يَكُن رَّبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ ﴿أنعام130و 131﴾
اي گروه جنّ و انس! مگر رسولاني از خودتان سوي شما نيامدند كه آيات مرا بر شما ميخواندند و شما را از ديدار امروزتان بيم ميدادند؟ گويند: بر ضدّ خويش گواهي ميدهيم [كه آري آمدند]، و زندگي دنيا فريبشان داد و ضدّ خود گواهي دادند كه كافر بودهاند. اين [اتمام حجت] از آن روست كه پروردگار تو هيچگاه [اهل] شهرها را به ستم هلاك كننده نبوده است در حالي كه مردم آن غافل باشند. (انعام 130و 131)
آیات و نشانههای خدا برای اندیشیدن و عبرت است
...و نريكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿بقرة73﴾
...[بدين سان] نشانههاي قدرت خود را به شما نشان ميدهد، باشد كه بينديشيد.
(بقره73)
كَذَلِكَ يُبيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿بقرة219﴾
.... خدا بدينسان آيات خود را براي شما روشن ميسازد تا بينديشيد، (بقره219
كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿بقرة242﴾
بدينسان خدا آيات خود را براي شما بيان ميكند تا بينديشيد. (بقره242)
... قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الآيَاتِ إِن كُنتُمْ تَعْقِلُونَ ﴿آلعمران118﴾
... به راستي ما آيات را براي شما بيان كرديم اگر انديشه كنيد. (آل عمران118)
...كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿روم28﴾
... اين گونه آيات خود را براى مردمى كه مىانديشند، شرح مىدهيم. (روم28)
وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ ﴿عنكبوت43﴾
و اين مثلها را براى مردم مىزنيم ولى جز دانايان آنها را در نمىيابند. (عنکبوت43)
آیات قرآن برای اهل یقین است نه نادانانی که چشم به معجزه دارند
وَقَالَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ لَوْلاَ يُكَلِّمُنَا اللّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ﴿بقرة118﴾
و نادانها گفتند: چرا خدا با ما [بي واسطه] سخن نميگويد يا معجزهاي سوي ما نميآيد؟ گذشتگان آنها نيز چنين ميگفتند، دلهايشان به هم ميماند. البته ما آيات را براي اهل يقين بيان كردهايم. (بقره118)
وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ ﴿ذاريات20﴾
و در زمين براى اهل يقين نشانههايى است، (ذاریات20)
توصیف تفکر و اندیشیدن پیامبران در قرآن
شهامت آزاد انديشي ابراهیم (ع) در برابر خالق
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿بقرة260﴾
و آنگاه كه ابراهيم گفت: پروردگارا! به من بنما كه مردگان را چگونه زنده ميكني؟فرمود: مگر باور نداري؟ گفت: گفت: چرا، ولي از آن جهت که دلم مطمئن شود. فرمود: چهار پرنده بگير { و بکش} و پاره پاره کن { و در هم بياميز}، سپس بر هر کوهي پاره اي از آنها را بگذار، آنگاه آنها را فرا خوان، { خواهي ديد} که شتابان به سوي تو مي آيند، و بدان که خدا شکست ناپذير حکيم است.(بقره260)
سیر تفکر برای شناخت خدا در داستان حضرت ابراهیم
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لا أُحِبُّ الآفِلِينَ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَآ أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ ِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿أنعام74تا 79﴾
و آنگاه كه ابراهيم به پدرش آزر گفت: آيا بتان را به خدايي ميگيري؟ حقيقت اين است كه من، تو و قومت را در گمراهي آشكار ميبينم. و بدين سان ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نشان ميداديم تا [بصيرت يابد] و تا از اهل يقين شود. پس چون شب بر او تاريك شد، ستارهاي ديد. [براي احتجاج با مشركان] گفت: اين پروردگار من است، آنگاه چون افول كرد، گفت: زوال پذيران را دوست ندارم. و چون ماه را تابان ديد، گفت: اين پروردگار من است، و چون فرو شد، گفت: اگر پروردگارم مرا هدايت نكند بيگمان از گمراهان خواهم شد. پس وقتي كه خورشيد را طالع ديد، گفت: اين پروردگار من است، اين بزرگتر است. و چون فرو شد، گفت: اي قوم! همانا من از آنچه شريک خدا ميپنداريد بيزارم. إِنبه راستي من خالصانه روي دل به سوي كسي داشتهام كه آسمانها و زمين را آفريد و من از مشركان نيستم. (انعام74 تا 79)
دعوت پیامبر به سوی خدا با پیروی از حکمت و بصیرت و علم
هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللّهِ وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿يوسف108﴾
بگو: اين راه من است. من و پيروانم از روي بصيرت [مردم را] به سوي خدا دعوت ميكنيم، و خدا پاك و منزه است و من از مشركان نيستم. (يوسف108 )
ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ﴿نحل125﴾
مردم را با حكمت و اندرز نيكو به راه پروردگارت فراخوان و با آنان به نكوترين شيوه مجادله كن. بيترديد پروردگار تو به حال كسي كه از راه او منحرف شده داناتر است و هدايت يافتگان را نيز بهتر ميشناسد. (نحل125 )
موسی (ع) نیز به دنبال دانش آموختن بود
فَوَجَدَا عَبْدًا مِّنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِندِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْمًا قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا ﴿كهف65و 66﴾
تا اين كه [خضر] بندهاي از بندگان ما را يافتند كه از جانب خود به او رحمتي عطا كرده و از نزد خود به او دانشي آموخته بوديم. موسي به او گفت: آيا از پي تو بيايم تا از حكمتي كه تعليم شدهاي به من بياموزي؟ (کهف65 و 66)
توصیف خردمندان حقیقی و عالمان گمراه در قرآن
عالمان حقیقی در مقابل خدا خاشعاند
...انَمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ ﴿فاطر28﴾
... بندگان خدا تنها عالمان از او مىترسند. آرى، خداوند شكست ناپذير آمرزنده است.
(فاطر28)
خردمندان کسانیاند که در آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند
فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لِّأُوْلِي الألْبَابِ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿آلعمران190و 191﴾
به راستي در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز براي خردمندان نشانههايي است. آنان كه خدا را ايستاده و نشسته و خوابيده ياد ميكنند و در آفرينش آسمانها و زمين ميانديشند كه پروردگارا! اين [جهان] را بيهوده نيافريدهاي، پاكي براي توست، پس ما را از عذاب آتش نگاه دار. (آل عمران190و 191)
هدایتیافتگان با آگاهی از بهترین سخنان پیروی میکنند
الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ ﴿زمر18﴾
همانهايى كه به سخن گوش فرا مىدهند و بهترين آن را پيروى مىكنند. اينانند كه خدايشان هدايت كرده و هم اينانند خردمندان. (زمر18)
بلعم باعورا عالمی که با پیروی از شیطان به گمراهی کشیده شد
وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِيَ آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث ذَّلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ﴿أعراف174تا 176﴾
و اين گونه، آيات را [به روشني] شرح ميدهيم، باشد كه [به راه حق] بازگردند و خبر آن كس (بلعم باعورا) را كه آيات خويش (اجابت دعا) را به او داده بوديم برايشان بخوان كه از آن عاري گشت، و شيطان در پي او افتاد پس از گمراهان شد و اگر ميخواستيم [مقام] وي را با اين آيات بالا ميبرديم، ولي او به زمين دل بست و از هواي نفس خويش پيروي كرد. پس حكايت وي، حكايت سگ است كه اگر بر آن بتازي، زبان برآورد و اگر رهايش كني باز هم زبان برآورد. اين حكايت قومي است كه آيات ما را تكذيب كردند. پس اين داستان را [براي آنها] نقل كن، باشد كه انديشه كنند. (اعراف 174تا 176)
نشانهها و آیاتی که باید در آنها تعقل و تفکر کرد
تفکر در قرآن ، عظمت و حقانیت آن
أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا ﴿نساء82﴾
آيا در قرآن تدبر نميكنند؟ اگر از جانب غير خدا بود قطعا در آن اختلاف فراوان مييافتند.
(نساء82)
أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا ﴿محمد24﴾
آيا در قرآن تدبر نمىكنند يا بر دلها [يشان] قفلهاى [عناد] است؟ (محمد24)
لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ﴿حشر21﴾
اگر اين قرآن را بر كوهى نازل مىكرديم، بىشك آن را از بيم خدا خاكسار و متلاشى مىديدى، و اين مثلها را براى مردم مىزنيم، باشد كه آنها فكر كنند. (حشر21 )
بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ﴿نحل44﴾
[آنها را] با حجتها و كتابها [فرستاديم] و اين قرآن را به سوي تو فرستاديم تا براي مردم آنچه را كه به سويشان نازل شده است بيان كني و اميد كه بينديشند. (نحل44 )
لَقَدْ أَنزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿أنبياء10﴾
همانا ما كتابي به سوي شما نازل كرديم كه ياد شما در آن است، آيا نمي انديشيد؟
(انبياء10 )
وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ ﴿أنعام126﴾
و راه راست پروردگار تو همين است. ما آيات [خود] را براي مردمي كه پند ميگيرند، به روشني بيان داشتهايم. (انعام 126)
كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ ﴿ص29﴾
[اين] كتابى مبارك است كه آن را به سوى تو نازل كرديم تا در آيات آن بينديشند و خردمندان پند گيرند. (ص29)
عربی بودن زبان قرآن نیز تفکر برانگیز است
إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿يوسف2﴾
ما آن را قرآني عربي نازل كرديم، باشد كه شما بينديشيد. (يوسف 2)
إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿زخرف3﴾
همانا ما آن را قرآنى عربى كرديم، باشد كه تعقل كنيد. (زخرف3)
قرآن کتاب آموزش حکمت است حتی برای پیامبر (ص)
... وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا ﴿نساء113﴾
... و خدا كتاب و حكمت بر تو نازل كرد و آنچه را نميدانستي به تو آموخت، و تفضل خداوند بر تو بزرگ است. (نساء113)
تفکر در حقانیت پیامبر (ص)
أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُواْ مَا بِصَاحِبِهِم مِّن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ مُّبِينٌ ﴿أعراف184﴾
آيا فكر نكردند كه يارشان [پيامبر] جنوني ندارد؟ او جز هشدار دهندهاي آشكار نيست.
(اعراف 184)
قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُم بِوَاحِدَةٍ أَن تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُم مِّن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَّكُم بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ﴿سبأ46﴾
بگو: من فقط به شما يك اندرز مىدهم كه: دو تا دو تا و يك يك براى خدا به پا خيزيد، سپس بينديشيد كه اين دوست شما [محمد صلّى اللّه عليه و آله] هيچ گونه جنونى ندارد. او صرفا شما را از عذاب سختى كه در پيش است هشدار مىدهد. (سبا46)
قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءهُم مَّا لَمْ يَأْتِ آبَاءهُمُ الْأَوَّلِينَ أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ ﴿مؤمنون66تا 69﴾
همانا آيات من بر شما خوانده ميشد و شما به عقب خود بر ميگشتيد.و متكبّرانه در شبنشيني خود از آن بد ميگفتيد. آيا در اين سخن تفكّر نكردهاند، يا چيزي براي آنها آمده كه براي پدران پيشين آنها نيامده است؟ يا پيامبر خود را درست نشناخته اند كه انكارش ميكنند؟ (مؤمنون66تا 69 )
...ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُم مِّن جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَّكُم بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ﴿سبأ46﴾
... سپس بينديشيد كه اين دوست شما [محمد صلّى اللّه عليه و آله] هيچ گونه جنونى ندارد. او صرفا شما را از عذاب سختى كه در پيش است هشدار مىدهد. (سبا46)
تفکر در آیات و نشانههای طبیعت
تفکر در آفرینش آسمانها و زمین و آنچه در آن است
خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّمَاء مِن مَّاء فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخِّرِ بَيْنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿بقرة164﴾
بيگمان در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز و كشتيها كه براي كسب منافع مردم به دريا روانند و آبي كه خدا از آسمان فرو فرستاد پس زمين مرده را به آن زنده نمود و همه گونه جنبنده در آن منتشر ساخت و گردش بادها و ابرهاي مهار شده ي ميان آسمان و زمين، [در همه اينها] مسلما نشانههايي است براي قومي كه بينديشند.
(بقره164)
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ﴿آلعمران191﴾
آنان كه خدا را ايستاده و نشسته و خوابيده ياد ميكنند و در آفرينش آسمانها و زمين ميانديشند كه پروردگارا! اين [جهان] را بيهوده نيافريدهاي، پاكي براي توست، پس ما را از عذاب آتش نگاه دار. (آل عمران191)
اللّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لأَجَلٍ مُّسَمًّى يُدَبِّرُ الأَمْرَ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لَعَلَّكُم بِلِقَاء رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاء وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿رعد2تا 4﴾
خداوند كسي است كه آسمانها را بدون ستونهايي كه ببينيد برافراشت. آنگاه به عرش پرداخت و خورشيد و ماه را مسخر كرد. هر يك براي مدتي معين روانند. [خداوند] کارها را تدبير ميکند و آيات خود را شرح ميدهد، اميد که به لقاي پروردگارتان يقين کنيد. و اوست كه زمين را بگسترد و در آن كوههاي استوار و رودها پديد آورد، و در آن از هر گونه ميوهاي جفت جفت آفريد. شب را بر روز ميپوشاند. قطعاً در اينها آياتي است براي مردمي كه تفكر كنند. و در زمين قطعههايي در كنار هم قرار دارد [كه با هم متفاوتند] و باغهايي از انگور و زراعت و نخلهايي از يك ريشه و غير يك ريشه، كه همه آنها با يك آب سيراب ميشوند، و بعضي را بر بعضي ديگر در محصول برتري ميدهيم. بيگمان در اينها براي مردمي كه تعقل ميكنند دلايل روشني است. (رعد2و 3و 4)
أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاء رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ ﴿روم8﴾
آيا پيش خود نينديشيدهاند كه خدا آسمانها و زمين و آنچه را كه ميان آن دو است، جز به حق و تا سر آمدى معين، نيافريده است؟ و [با اين همه]بسيارى از مردم ملاقات پروردگارشان را سخت منكرند. (روم8)
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللّهُ مِنَ السَّمَاء مِن مَّاء فَأَحْيَا بِهِ الأرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِن كُلِّ دَآبَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخِّرِ بَيْنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿بقرة164﴾
بيگمان در آفرينش آسمانها و زمين و آمد و شد شب و روز و كشتيها كه براي كسب منافع مردم به دريا روانند و آبي كه خدا از آسمان فرو فرستاد پس زمين مرده را به آن زنده نمود و همه گونه جنبنده در آن منتشر ساخت و گردش بادها و ابرهاي مهار شده ي ميان آسمان و زمين، [در همه اينها] مسلما نشانههايي است براي قومي كه بينديشند.
(بقره164)
وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْعَالِمِينَ ﴿روم22﴾
و از نشانههاى [قدرت] او آفرينش آسمانها و زمين و اختلاف زبانها و رنگهاى شماست. قطعا در اين [امور] براى دانشوران نشانههاست. (روم22)
وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لَّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿جاثية13﴾
و آنچه را در آسمانها و آنچه را در زمين است مسخر شما كرد كه همه از اوست.قطعاً در این برای مردمی که می اندیشند نشانه هاست.(جاثیه13)
در زمین برای اهل یقین نشانه هاست
وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ ﴿ذاريات20﴾
و در زمين براى اهل يقين نشانههايى است، (ذاریات20)
تفکر در زمین و روئیدنیها و میوه های آن
أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ
﴿شعراء7و 8﴾
آيا به زمين ننگريستند كه چه بسيار از گونههاى گياهان زيبا در آن رويانديم؟ قطعا در اين [روياندن] عبرتى است ولى بيشترشان مؤمن نيستند. (شعراء7و 8)
وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿رعد3﴾
و اوست كه زمين را بگسترد و در آن كوههاي استوار و رودها پديد آورد، و در آن از هر گونه ميوهاي جفت جفت آفريد. شب را بر روز ميپوشاند. قطعاً در اينها آياتي است براي مردمي كه تفكر كنند. (رعد3 )
وَمِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿نحل67﴾
و از ميوهي نخلها و انگورها خمر [مستي بخش ناپاك] و روزي پاكيزه تهيه ميكنيد. همانا در اينها براي مردمي که تعقل کنند حجتي است. (نحل67 )
يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿نحل11﴾
و با آن براي شما كشت و زيتون و نخلها و انگورها و هر نوع ميوهاي ميروياند. قطعا در اينها براي مردمي كه ميانديشند آيتي است. (نحل11 )
وَفِي الأَرْضِ قِطَعٌ مُّتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِّنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاء وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿رعد4﴾
و در زمين قطعههايي در كنار هم قرار دارد [كه با هم متفاوتند] و باغهايي از انگور و زراعت و نخلهايي از يك ريشه و غير يك ريشه، كه همه آنها با يك آب سيراب ميشوند، و بعضي را بر بعضي ديگر در محصول برتري ميدهيم. بيگمان در اينها براي مردمي كه تعقل ميكنند دلايل روشني است. (رعد4 )
در زمین سیاحت کنید و بیندیشید
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ ﴿حج46﴾
آيا در زمين گردش نكردند تا صاحب دلهايي شوند كه با آن بينديشند يا گوشهايي كه با آن بشنوند؟ در حقيقت چشمها كور نميشود، و ليكن دلهايي كه در سينههاست كور ميشود. (حج46 )
وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ ﴿ذاريات20﴾
و در زمين براى اهل يقين نشانههايى است، (ذاریات20)
تفکر در زنده شدن زمین برای اثبات قیامت
وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّن نَّزَّلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ مِن بَعْدِ مَوْتِهَا لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ ﴿عنكبوت63﴾
و اگر از آنها بپرسى: چه كسى از آسمان باران فرستاد و زمين را پس از مردگىاش بدان زنده كرد؟ حتما خواهند گفت:خدا.بگو:ستايش از آن خداست.با اين همه، بيشترشان نمىانديشند. (عنکبوت63)
فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿روم50﴾
پس به آثار رحمت خدا بنگر كه چگونه زمين را پس از مرگش زنده مىكند. به يقين چنين خدايى زنده كنندهى مردگان است و او بر هر چيزى تواناست. (روم50)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاء مِن رِّزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿جاثية5﴾
و در آمد و شد شب و روز و رزقى كه خدا از آسمان نازل كرده و زمين را پس از مرگش بدان زنده ساخته و در گرداندن بادها براى مردمى كه مىانديشند نشانههاست. (جاثیه5)
وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مَاء فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿روم24﴾
و از نشانههاى او [اين كه] برق را براى بيم و اميد نشانتان مىدهد، و از آسمان باران مىفرستد و زمين را پس از مرگش بدان زنده مىكند. همانا در اين براى مردمى كه تعقّل مىكنند نشانههاست. (روم24)
فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿روم50﴾
پس به آثار رحمت خدا بنگر كه چگونه زمين را پس از مرگش زنده مىكند. به يقين چنين خدايى زنده كنندهى مردگان است و او بر هر چيزى تواناست. (روم50)
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاء مِن رِّزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿جاثية5﴾
و در آمد و شد شب و روز و رزقى كه خدا از آسمان نازل كرده و زمين را پس از مرگش بدان زنده ساخته و در گرداندن بادها براى مردمى كه مىانديشند نشانههاست. (جاثیه5)
اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿حديد17﴾
بدانيد كه خدا زمين را پس از مرگش زنده مىگرداند. به تحقيق ما آيات [خود] را براى شما آشكار گردانديم، باشد كه بينديشيد. (حدید17 )
تفکر در آب باران
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء فَسَلَكَهُ يَنَابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُوْلِي الْأَلْبَابِ ﴿زمر21﴾
آيا نديدى كه خدا از آسمان، آبى فرستاد، پس آن را به چشمه هايى كه در زمين است راه داد، آنگاه به وسيله آن كشتزارى با رنگهاى گوناگون بيرون مىآورد، سپس خشك مىگردد، آنگاه آن را [به تدريج] زرد و بىروح مىبينى، سپس خردش مىگرداند؟ قطعا در اين [دگرگونىها] براى صاحبان خرد عبرتى است [از زوالپذيرى دنيا]. (زمر21)
أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاء صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَفَاكِهَةً وَأَبًّا مَّتَاعًا لَّكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ ﴿عبس 25تا 32﴾
به تحقيق ما آب فراوانى [از آسمان] فرو ريختيم. سپس زمين را از هم شكافتيم، شكافتنى.و در آن دانهها برويانديم.و انگور و سبزى، و زيتون و خرما، و باغهاى پردرخت، و ميوه و علفزار. تا متاعى براى شما و چهارپايانتان باشد. (عبس 25تا 32 )
تفکر در آمد و شد شب و روز
وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلَافُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿مؤمنون80﴾
و اوست آن كه زنده ميكند و ميميراند و آمد و شد شب و روز از اوست، پس چرا تعقل نميكنيد؟ (مؤمنون80)
...يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿رعد3﴾
... شب را بر روز ميپوشاند. قطعاً در اينها آياتي است براي مردمي كه تفكر كنند. (رعد3 )
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاء مِن رِّزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿جاثية5﴾
و در آمد و شد شب و روز و رزقى كه خدا از آسمان نازل كرده و زمين را پس از مرگش بدان زنده ساخته و در گرداندن بادها براى مردمى كه مىانديشند نشانههاست. (جاثیه5)
وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿نحل12﴾
و شب و روز و خورشيد و ماه را براي شما رام كرد، و ستارگان مسخر فرمان اويند. مسلماً در اينها براي مردمي که تعقل ميکنند شواهدي است. (نحل12 )
تفکر در پدیده های مختلف و فراوان در خلقت
خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ تَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ خَلَقَ الإِنسَانَ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ وَالأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَّمْ تَكُونُواْ بَالِغِيهِ إِلاَّ بِشِقِّ الأَنفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُوفٌ رَّحِيمٌ وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ وَعَلَى اللّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَآئِرٌ وَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ هُوَ الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّمَاء مَاء لَّكُم مِّنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالأَعْنَابَ وَمِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالْنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالْنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وَمَا ذَرَأَ لَكُمْ فِي الأَرْضِ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ ﴿نحل3تا 13﴾
آسمانها و زمين را به حق آفريد. او از هر چه با وي شريك ميسازند فراتر است. انسان را از نطفهاي آفريد و آنگاه او ستيزهگري آشكار است.و چهارپايان را براي شما آفريد كه در آنها برايتان گرمي [پشم] و سودهايي است و از آنها تغذيه ميكنيد. و در آنها براي شما زيبايي [و شكوهي] است، آنگاه كه [آنها را] از چراگاه باز ميآوريد و هنگامي كه به چرا ميفرستيد. و بارهاي سنگين شما را به شهري كه جز با مشقت جانكاه نميتوانستيد بدانجا برسيد حمل ميكنند. به راستي پروردگار شما رئوف و مهربان است. و اسبان و استران و خران را [آفريد] تا بر آنها سوار شويد و [شما را] زينتي باشند، و چيزهايي ميآفريند كه نميدانيد. و بر خداست كه راه راست را نشان دهد، و برخي راهها منحرف است، و اگر خدا ميخواست مسلما همه شما را [به اجبار] هدايت ميكرد. اوست كه از آسمان آبي فرستاد كه از آن مينوشيد و از آن درخت و گياه ميرويد كه در آن [چهارپايان را] ميچرانيد. و با آن براي شما كشت و زيتون و نخلها و انگورها و هر نوع ميوهاي ميروياند. قطعا در اينها براي مردمي كه ميانديشند آيتي است. و شب و روز و خورشيد و ماه را براي شما رام كرد، و ستارگان مسخر فرمان اويند. مسلماً در اينها براي مردمي که تعقل ميکنند شواهدي است. و آنچه را كه در زمين به رنگهاي گوناگون براي شما پديد آورد [مسخر شما ساخت]. بيترديد در اينها براي مردمي كه پند ميگيرند نشانهاي است. (نحل3 تا13 )
تفکر در نقصان و به باد رفتن محصولات کشاورزی
إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّىَ إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَآ أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿يونس24﴾
در حقيقت مثل زندگي دنيا مثل باراني است كه از آسمان نازل كرديم، پس گياهان زمين از آنچه مردم و چهارپايان ميخورند با آن در آميخت، [و سيراب شد] تا چون زمين رونق و زينت خود را گرفت و صاحبان زمين احساس كردند كه محصولات را در چنگ خود دارند، [به ناگاه] فرمان ما شب هنگام يا در روز در رسيد و آن را چنان درو كرديم كه گويي ديروز هيچ چيز نبوده است. ما اين گونه آيات خود را براي مردمي كه ميانديشند شرح ميدهيم. (يونس 24)
أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَن تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاء فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿بقرة266﴾
آيا كسي از شما دوست دارد كه باغي از درختان خرما و انگور داشته باشد، كه نهرها از پاي درختانش جاري است و هر گونه ميوهاي برايش به بار آورد و پيريش فرا رسيده و فرزنداني خرد و ناتوان داشته باشد، ناگاه گرد بادي آتشين بر آن بزند و [باغ يكسر] بسوزد؟ خدا بدين گونه آياتش را براي شما بيان ميكند تا بينديشيد. (بقره266)
تفکر در به وجود آمدن عسل از زنبور عسل
ثُمَّ كُلِي مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاء لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَةً لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿نحل69﴾
سپس از همه ميوهها بخور و راههاي پروردگارت را مطيعانه طي كن. از شكم آنها شربتي رنگارنگ بيرون ميآيد كه در آن شفاي مردم است. به راستي در اين [امر] براي مردمي كه تفكر ميكنند نشانهي [علم و قدرت] هست. (نحل69)
تفکر در خلقت شتر، برافراشتگی آسمان ، کوهها و گستردگی زمین
أَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَإِلَى السَّمَاء كَيْفَ رُفِعَتْ وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ ﴿غاشية17تا 20﴾
چرا شتر را نمىنگرند كه چطور آفريده شده؟ و به آسمان كه چگونه برافراشته شده؟ و به كوهها كه چسان ميخ كوب شدهاند؟ و به زمين كه چگونه گسترده شده. (غاشيه 17تا 20 )
تفکر در طعامی و خوردنی ها
فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ ﴿عبس24﴾
پس آدمى بايد طعام خويش را بنگرد. (عبس24)
تفکر در آیات و نشانههای درونی ( خودشناسی)
توصيه به تفکر و تعقل در خویشتن
أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَأَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿بقرة44﴾
آيا مردم را به خير و نيكي فرمان ميدهيد و خود را فراموش ميكنيد با اين كه شما كتاب آسماني را تلاوت ميكنيد؟ پس چرا نميانديشيد؟ (بقره44)
تفکر در خلقت انسان
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى مِن قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُّسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿غافر67﴾
او كسى است كه شما را از خاكى، سپس از نطفهاى، آنگاه از علقهاى آفريد، و بعد شما را [به صورت] كودكى بيرون مىآورد تا به كمال قوت خود برسيد و تا سالمند شويد. و از ميان شما كسى است كه پيش از پيرى مىميرد، و تا [برخىتان] به مدتى كه مقرر است برسيد، و اميد كه تعقل كنيد. (غافر67)
إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا ﴿معارج19تا 21﴾
به راستى انسان بسيار حريص [و بىتاب] خلق شده است. چون آسيبى به او رسد بىتاب است. و چون خيرى به او رسد بخل ورز است. (معارج 19تا 21)
مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ مِن نُّطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذَا شَاء أَنشَرَهُ كَلَّا لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ ﴿عبس18تا 23﴾
خدا او را از چه چيزى آفريده؟ او را از نطفهاى آفريد و موزونش ساخت. آنگاه راه [ايمان و اطاعت] را بر او آسان كرد. سپس وى را بميراند و به گورش برد. سپس هر وقت بخواهد زندهاش مىكند. ولى نه! هنوز [انسان] آنچه را كه خدايش فرمان داده به جا نياورده است. (عبس18تا 23)
وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِّلْمُوقِنِينَ وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ ﴿ذاريات20و 21﴾
و در زمين براى اهل يقين نشانههايى است، و نيز در وجود خودتان. پس آيا نمىبينيد؟ (ذاریات20و 21)
تفکر در عمرهای طولانی و ناتوانی دوباره انسان
وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ ﴿يس68﴾
و هر كه را عمر دراز دهيم، در آفرينش دگرگونش كنيم [كه ناتوان شود]، پس آيا نمىانديشند؟ (یس68)
تفکر در پديده شگفت آور خواب
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿زمر42﴾
خداوند روح انسانها را هنگام مرگشان به تمامى باز مىستاند، و [نيز] روح كسى را كه نمرده است، به هنگام خواب [قبض مىكند] پس آن [روح] را كه مرگ را بر او مقدر كرده نگاه مىدارد، و ديگرى را تا سر آمدى معيّن باز مىفرستد. قطعا در اين [امر] براى مردمى كه مىانديشند نشانههايى [از حشر و بعث] است. (زمر42)
وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَابْتِغَاؤُكُم مِّن فَضْلِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ﴿روم23﴾
و از نشانههاى [حكمت] او خواب شما در شب و روز و طلب [معاش] شما از فضل اوست. به راستى در اين، براى مردمى كه گوش شنوا دارند دلايلى است. (روم23)
تفکر در انس و الفت میان همسران
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿روم21﴾
و از نشانه هاى او اين كه از خودتان همسرانى براى شما آفريد تا در كنارشان آرام گيريد، و ميانتان دوستى و مهربانى نهاد.آرى در اين [نعمت] براى مردمى كه مىانديشند نشانههايى است. (روم21)
برخی موضوعات دیگر برای تفکر و اندیشیدن
تفکر در حیات دنیوی و اخروی
كُلُّ نَفْسٍ ذَآئِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَما الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ ﴿آلعمران185﴾
هر كسي مرگ را ميچشد، و جز اين نيست كه روز قيامت پاداشتان به تمامي به شما داده ميشود. پس هر كه از آتش به دور داشته و در بهشت در آورده شود، به راستي رستگار شده است. و زندگي دنيا جز مايه فريب نيست. (آل عمران185)
اندیشه در بی ثباتی دنیا و زینتهای آن
إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّىَ إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَآ أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿يونس24﴾
در حقيقت مثل زندگي دنيا مثل باراني است كه از آسمان نازل كرديم، پس گياهان زمين از آنچه مردم و چهارپايان ميخورند با آن در آميخت، [و سيراب شد] تا چون زمين رونق و زينت خود را گرفت و صاحبان زمين احساس كردند كه محصولات را در چنگ خود دارند، [به ناگاه] فرمان ما شب هنگام يا در روز در رسيد و آن را چنان درو كرديم كه گويي ديروز هيچ چيز نبوده است. ما اين گونه آيات خود را براي مردمي كه ميانديشند شرح ميدهيم. (يونس 24)
وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿أنعام32﴾
و زندگي دنيا جز بازيچه و سرگرمي نيست، و قطعا سراي آخرت براي كساني كه پرهيزكاري كنند بهتر است، پس آيا نميانديشيد؟ (انعام 32)
تفکر در مکرهای شیطان
أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ. وَأَنْ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ ﴿يس60تا 62﴾
مگر با شما پيمان نبستم اى فرزندان آدم! كه عبادت شيطان نكنيد كه وى دشمن آشكار شماست، و اين كه تنها مرا بندگى كنيد كه راه راست همين است؟ و حقاً كه او بسيارى از شما را به بيراهه كشاند. چرا تعقل نمىكرديد؟ (یس60تا 62)
اندیشه در احوال پیشینیان
أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِن قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُم مِّنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ ﴿غافر21﴾
آيا در زمين سير نكردند تا ببينند عاقبت كسانى كه پيش از آنها بودند چگونه شد؟ آنها از ایشان در قدرت و آثاری که در زمین داشتند نیرومندتر بودند، ولی خدا آنها را به کیفر گناهانشان گرفتار کرد، و در برابر خدا مدافعی نداشتند. (غافر21)
وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِي الأَرْضِ فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ اتَّقَواْ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿يوسف109﴾
و پيش از تو [نيز] نفرستاديم جز مرداني از اهل شهرها را كه به آنان وحي ميكرديم. آيا در زمين گردش نگردند تا عاقبت کار کساني را که پيشتر بودهاند بنگرند/ و قطعاً سراي آخرت براي پارسايان بهتر است. آيا نمي انديشيد؟ (يوسف 109)
قُلْ سِيرُواْ فِي الأَرْضِ ثُمَّ انظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ ﴿أنعام11﴾
بگو: در زمين سير كنيد، سپس بنگريد كه سر انجام تكذيب كنندگان چگونه بوده است. (انعام 11)
وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ ﴿سبأ45﴾
و كسانى كه پيش از اينان بودند [نيز] تكذيب كردند، در حالى كه اينان (اهل مكّه) به ده يك آنچه [از قدرت] به آنها داده بوديم نمىرسند، [با اين حال] فرستادگان مرا تكذيب كردند پس [بنگر] چگونه بود عقوبت من؟ (سبا45)
هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمْ حُصُونُهُم مِّنَ اللَّهِ فَأَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ ﴿حشر2﴾
اوست آن كه كافران اهل كتاب (بنى نضير) را براى نخستين تبعيد دسته جمعى از خانههايشان بيرون راند. شما گمان نمىكرديد كه [به اين آسانى] بيرون روند، و خودشان هم مىپنداشتند كه قلعههايشان نگهدارشان از [خشم] خداست، اما خدا از آن جايى كه تصور نمىكردند بر آنها درآمد و در دلهايشان وحشت افكند، چندان كه به دست خود و به دست مؤمنان خانههاى خود را ويران مىكردند. پس عبرت بگيريد اى صاحبان بصيرت! (حشر2)
تفکر در آثار به جا مانده از شهرهای ویران شده
وَلَقَد تَّرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿عنكبوت35﴾
و از آن شهر [ويران شده]براى مردمى كه مى انديشند نشانه روشنى باقى گذاشتيم. (عنکبوت35)
تفکر در فلسفه احکام
اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ ﴿عنكبوت45﴾
آنچه از كتاب به سوى تو وحى شده بخوان و نماز را برپا دار، كه نماز [آدمى را] از زشتكارى و ناشايست باز مىدارد، و قطعا ياد خدا مهمتر است. و خدا مىداند چه مىكنيد. (عنکبوت45)
قُلْ تَعَالَوْاْ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلاَدَكُم مِّنْ إمْلاَقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ وَلاَ تَقْرَبُواْ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلاَ تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ﴿أنعام151﴾
بگو: بياييد تا آنچه را كه پروردگارتان بر شما حرام كرده برايتان بخوانم: كه چيزي را با او شريك نكنيد، و با پدر و مادر نيكي كنيد و فرزندان خويش را از [بيم] تنگدستي نكشيد كه ما شما و آنها را روزي ميدهيم و به كارهاي بسيار زشت، چه علني و چه پوشيده نزديك نشويد و هيچ انساني را كه خدا خونش را حرام كرده جز به حق نكشيد.اينهاست كه خداوند شما را بدان سفارش كرده است، باشد كه بينديشيد. (انعام 151)
لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنفُسِكُمْ أَن تَأْكُلُوا مِن بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُم مَّفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُم بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُون ﴿نور61﴾
بر نابينا و لنگ و بيمار و بر خودتان ايرادي نيست كه از خانههاي خود [و فرزندان و زنانتان] بخوريد، يا از خانههاي پدرانتان، يا خانههاي مادرانتان، يا خانههاي برادرانتان، يا خانههاي خواهرانتان، يا خانههاي عموهايتان، يا خانههاي عمّههايتان، يا خانههاي داييهايتان، يا خانههاي خالههايتان، يا آن خانههايي كه كليدهايش را در اختيار داريد، يا خانه دوستتان، بر شما گناهي نيست كه با هم يا جدا جدا [در اين خانهها استراحت كنيد يا] بخوريد. و زماني كه به خانه ها وارد شديد به يكديگر سلام كنيد.اين درودي است از ناحيه خدا كه مبارك و پاكيزه است. خداوند آيات خود را اين گونه براي شما بيان ميكند، اميد كه بينديشيد.
(نور61 )
موانع تفکر
تقلید از پیشینیان
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلاَ يَهْتَدُونَ ﴿بقرة170﴾
و چون به آنها گفته شود: از چيزي كه خدا نازل كرده پيروي كنيد، ميگويند: [نه] بلكه از آنچه پدران خويش را بر آن يافتهايم پيروي ميكنيم. آيا هر چند پدرانشان چيزي نميفهميدند و هدايت نيافته بودند [باز پيروي ميكنند]؟ (بقره170)
پیروی از اکثریت
وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللّهِ إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ ﴿أنعام116﴾
و اگر از بيشتر مردم روي زمين پيروي كني، تو را از راه خدا به در ميكنند، آنها صرفا از وهم و گمان پيروي ميكنند و جز اين نيست كه به گزاف و حدس سخن ميگويند. (انعام 116)
دلبستگیها و آرزوهای نامعقول
إَنَّ الَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ لِقَاءنَا وَرَضُواْ بِالْحَياةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّواْ بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ ﴿يونس7﴾
همانا كساني كه ديدار ما را باور ندارند و به زندگي دنيا دل خوش كرده و بدان دل آرام شدهاند و كساني كه از آيات ما غافلند، (يونس 7)
مذمت و اعتراض به کسانی که اهل تعقل و تفکر نیستند
بدترین جنبندگان کسانیاند که تعقل نمیکنند
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابَّ عِندَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ ﴿أنفال22﴾
به راستي بدترين جنبندگان نزد خداوند ناشنوايان گنگي هستند كه تعقل نميكنند.
(انفال 22)
مگر میشود کسی را که تعقل نمیکند هدایت کرد؟
وَمِنْهُم مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُواْ لاَ يَعْقِلُونَ ﴿يونس42﴾
و برخي از آنها [به ظاهر] به تو گوش فرا ميدهند، اما مگر تو ميتواني كران را شنوا كني هر چند تعقل نكنند؟ (يونس 42)
بیشتر کافران اهل تعقل نیستند
مَا جَعَلَ اللّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ وَلاَ حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ ﴿مائدة103﴾
خداوند [حكمي به عنوان] بحيره و سائبه و وصيله و حام مقرر نداشته است، و ليكن كافرانند كه بر خدا دروغ ميبندند و بيشترشان تعقل نميكنند. (مائده 103)
شفیعان غیرالهی نه مالک چیزی هستند و نه تعقل میکنند!!
أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللَّهِ شُفَعَاء قُلْ أَوَلَوْ كَانُوا لَا يَمْلِكُونَ شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ ﴿زمر43﴾
آيا غير از خدا شفيعانى براى خود گرفتهاند؟ بگو: آيا هر چند مالك چيزى نباشند و تعقل نكنند؟ (زمر43)
منکران کتاب خدا پایبند اوهام و پندارند و بس
أَوَلاَ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلاَّ أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ ﴿بقرة77و 78﴾
آيا نميدانند كه خدا آنچه را نهان ميكنند يا آشكار ميسازند ميداند؟و گروهي از آنان افراد عامي هستند كه كتاب خدا را جز يك مشت اوهام و آرزوها چيزي نميدانند، و اينان پايبند پندارند و بس. (بقره77و 78)
کسانی که نمیاندیشند مانند کران و گنگان و کورانند
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُواْ كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعَاء وَنِدَاء صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ ﴿بقرة171﴾
و مثل [تو در دعوت] كافران مثل كسي است كه بر حيوان زبان بستهاي كه جز صدا و ندايي نشنود بانگ زند. [اينها نيز چنيناند] كرانند و گنگانند و كورانند، پس نميانديشند. (بقره171)
أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا ﴿فرقان43و 44﴾
آيا آن كس كه هواي نفس خود را معبود خويش گرفته است ديدي؟ آيا تو ضامن او هستي؟ آيا گمان ميكني كه بيشترشان ميشنوند يا ميانديشند؟ آنان جز مانند ستوران نيستند، بلكه گمراهترند. (فرقان43و 44 )
خداوند بر کسانی که نمیاندیشند پلیدی مینهد
وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ ﴿يونس100﴾
و هيچ كس را نرسد كه جز به اذن [و توفيق] خدا ايمان بياورد، و [خدا] پليدي را بر كساني مينهد كه نميانديشند. (يونس 100)
پراکندگی و تفرق میان کافران به سبب تعقل نکردنشان است
لَا يُقَاتِلُونَكُمْ جَمِيعًا إِلَّا فِي قُرًى مُّحَصَّنَةٍ أَوْ مِن وَرَاء جُدُرٍ بَأْسُهُمْ بَيْنَهُمْ شَدِيدٌ تَحْسَبُهُمْ جَمِيعًا وَقُلُوبُهُمْ شَتَّى ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ ﴿حشر14﴾
آنها با شما به صورت گروهى [و در يك صف متحد] نمىجنگند مگر در قريههاى قلعهدار يا از پس ديوارها.زورمندى ايشان در ميان خودشان سخت است [اما در مقابل شما ضعيفند]. آنها را متحد مىپندارى ولى دلهايشان پراكنده است. اين بدان سبب است كه آنان مردمى هستند كه تعقل نمىكنند. (حشر14)
تمسخر نماز از نادانی است
وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاَةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ ﴿مائدة58﴾
و چون [با اذان] به نماز ندا دهيد، آن را به مسخره و بازي ميگيرند.اين از آن روست كه آنها مردمي نابخردند. (مائده 58)
اگر تعقل میکردیم در زمره دوزخیان نبودیم
وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ ﴿ملك10﴾
و گويند: اگر مىشنيديم يا تعقل مىكرديم در زمرهى دوزخيان نبوديم. (ملک 10)
تبهکاران به خودشان نیرنگ میزنند اما درک نمیکنند
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجَرِمِيهَا لِيَمْكُرُواْ فِيهَا وَمَا يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ﴿أنعام123﴾
و بدينگونه در هر شهري رؤساي تبهكارش را گماشتيم [و همه گونه امكانات به آنها داديم] كه عاقبت در آن به فريبكاري دست يازند. و آنها صرفا به خودشان نيرنگ ميزنند و درك نميكنند. (انعام 123)
از آنچه پدرانتان میگویند پیروی میکنید حتی اگر آنها نمیفهمیدند؟
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلاَ يَهْتَدُونَ ﴿بقرة170﴾
و چون به آنها گفته شود: از چيزي كه خدا نازل كرده پيروي كنيد، ميگويند: [نه] بلكه از آنچه پدران خويش را بر آن يافتهايم پيروي ميكنيم. آيا هر چند پدرانشان چيزي نميفهميدند و هدايت نيافته بودند [باز پيروي ميكنند]؟ (بقره170)
چرا متوجه نمیشوید؟
أَفَمَن يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ ﴿نحل17﴾
پس آيا آن كه ميآفريند مانند كسي است كه نميآفريند؟ چرا متوجه نميشويد؟ (نحل17 )
چرا تعقل نمیکنید؟
أُفٍّ لَّكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿أنبياء67﴾
اف بر شما و بر آنچه غير از خدا ميپرستيد، پس چرا نميانديشيد؟ (انبياء67 )
.. أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿بقرة44﴾
... پس چرا نميانديشيد؟(بقره44)
... أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿بقرة76﴾
...آیانميانديشيد؟! (بقره76)
...أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿آلعمران65﴾
... آيا تعقل نميكنيد؟ (آل عمران65)
... أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿هود51﴾
... پس آيا تعقل نميكنيد؟ (هود51)
...أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿قصص60﴾
... پس آيا نمىانديشيد؟ (قصص60)
... أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿يونس16﴾
... چرا تعقل نميكنيد؟ (يونس 16)
... أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿صافات138﴾
... آيا تعقل نمىكنيد؟ (صافات138)
أَفَلاَ تَعْقِلُونَ ﴿أعراف169﴾
...آيا نميانديشيد؟ (اعراف 169)
نواهی قرآن در مورد نادانی و عدم تفکر
از چیزی که به آن آگاهی ندارید پیروی نکنید
وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُولاً ﴿إسراء36﴾
و چيزي را كه بدان علم نداري پيروي مكن، همانا گوش و چشم و قلب، همه آنها بازخواست خواهند شد. (اسراء36 )
چیزی را که به آن علم نداری شریک خداوند نساز
وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا وَإِن جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿عنكبوت8﴾
و به انسان سفارش كرديم كه به پدر و مادر خود نيكى كند. و اگر آنها كوشيدند تا تو چيزى را شريك من كنى كه بدان علم ندارى، از ايشان اطاعت مكن. بازگشت شما به سوى من است و شما را به كارهايى كه مىكرديد آگاه مىكنم. (عنکبوت8)
آنچه نمیدانید به خدا نسبت ندهید
يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُواْ مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلاَلاً طَيِّباً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاء وَأَن تَقُولُواْ عَلَى اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ ﴿بقرة168و 169﴾
اي مردم! از آنچه در زمين حلال و پاكيزه است بخوريد و از گامهاي شيطان پيروي نكنيد كه او دشمن آشكار شماست. او فقط شما را به بديها و فحشا فرمان ميدهد و اين كه آنچه را نميدانيد به خدا نسبت دهيد. (بقره168و 169)
كاوشگران نور
دریافت فایل صوتی
بازگشت
Share
|
