هدایت و گمراهی انسان ها : (بخش گمراهی)

عدم اجابت دعوت کننده الهی، گمراهی آشکار است

وَمَن لَّا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِن دُونِهِ أَولِيَاء أُوْلَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ ﴿أحقاف32﴾

و هر كه دعوت كننده‏ى الهى را اجابت نكند، عاجز كننده‏ى خدا در زمين نيست و در برابر او هيچ دوست و حمايتگرى نخواهد داشت [و] آنها در گمراهى آشكارند. (احقاف32)

بیشتر مردم گمراهند و تابع گمان خود هستند

وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللّهِ إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ ﴿أنعام116﴾

و اگر از بيشتر مردم روي زمين پيروي كني، تو را از راه خدا به در مي‏كنند، آنها صرفا از وهم و گمان پيروي مي‏كنند و جز اين نيست كه به گزاف و حدس سخن مي‏گويند. (انعام 116)

هدايت و گمراهي از خداست

مَن يَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَن يُضْلِلْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ﴿أعراف178﴾

هر كه را خدا هدايت كند، او هدايت يافته است و هر كه را گمراه كند، هم آنان زيانكارند.

(اعراف 178)

لَّيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلأنفُسِكُمْ وَمَا تُنفِقُونَ إِلاَّ ابْتِغَاء وَجْهِ اللّهِ وَمَا تُنفِقُواْ مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ ﴿بقرة272﴾

هدايت آنان [به طور اجبار] بر عهده‏ي تو نيست، بلكه خدا هر كه را بخواهد هدايت مي‏كند. و هر مالي كه انفاق كنيد به سود خود شماست، و جز براي طلب رضاي خدا انفاق نكنيد. و هر مالي كه انفاق كنيد [پاداش آن‏] به تمامي به شما داده خواهد شد و بر شما ستمي نخواهد رفت. (بقره272)

... يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاء وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿نور35﴾

... خدا هر كه را بخواهد به نور خويش هدايت مي‏كند، و اين مثل‏ها را خدا براي مردم مي‏زند، و خدا به هر چيزي داناست. (نور35)

لَقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ مُّبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ﴿نور45و 46﴾

البته ما آياتي روشنگر نازل كرديم، و خدا هر كه را بخواهد به راه راست هدايت مي‏كند. (نور46)

وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللّهُ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿إبراهيم4﴾

و ما هيچ پيامبري را جز به زبان قومش نفرستاديم، تا [حقايق را] براي آنها بيان كند. پس خدا هر که را بخواهد گمراه و هرکه را بخواهد هدايت مي‌کند، و او شکست ناپذير حکيم است. (ابراهيم4)

وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلكِن يُضِلُّ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿نحل93﴾

و اگر خدا مي‏خواست، همه شما را يك امت قرار مي‏داد، ولي هر كه را بخواهد گمراه مي‏كند و هر كه را بخواهد هدايت مي‏كند، و حتما از آنچه انجام مي‏داديد سؤال خواهيد شد. (نحل93)

إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ﴿قصص56﴾

در حقيقت تو هر كه را دوست دارى نمى‏توانى [به اجبار] هدايت كنى، ليكن خداست كه هر كس را بخواهد هدايت مى‏كند، و او هدايت پذيران را بهتر مى‏شناسد. (قصص56)

وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْلاَ أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ قُلْ إِنَّ اللّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاء وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ ﴿رعد27﴾

و كسانى كه كافر شده‏اند مى‏گويند: چرا از جانب پروردگارش معجزه‏اي بر او نازل نشد؟ بگو: خداست كه هر كه را بخواهد بي‏راه مي‏گذارد و هر كه را توبه كند و باز گردد، به سوي خويش هدايت مي‏كند. (رعد27 )

وَكَذَلِكَ أَنزَلْنَاهُ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يُرِيدُ ﴿حج16﴾

و بدين گونه قرآن را به صورت آياتي روشنگر نازل كرديم، و خداست كه هر كه را بخواهد راه مي‏نمايد. (حج16)

أَفَمَن زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ ﴿فاطر8﴾

آيا آن كس كه زشتى كردارش براى او آراسته شده و آن را زيبا مى‏بيند [مانند مؤمن نيكوكار است‏]؟ پس خداست كه هر كه را بخواهد بى‏راه مى‏گذارد و هر كه را بخواهد هدايت مى‏كند. پس مبادا جان تو بر سر اندوه بر آنها [از كف‏] برود. قطعا خدا به آنچه مى‏كنند داناست. (فاطر8)

... كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَن يَشَاء وَيَهْدِي مَن يَشَاء وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ ﴿مدثر31﴾

...اين گونه خدا هر كه را بخواهد گمراه مى‏كند و هر كه را بخواهد هدايت مى‏كند، و سپاهيان پروردگارت را كسى جز او نمى‏داند، و اين [آيات‏] جز تذكارى براى بشر نيست. (مدثر31)

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِّنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُّرْشِدًا ﴿كهف17﴾

... هرکه را خدا هدايت کند، او هدايت يافته است و هرکه را گمراه کند هرگز براي او سرپرستي راهنما نخواهي يافت. (کهف17 )

وَمَا كَانَ لَهُم مِّنْ أَوْلِيَاء يَنصُرُونَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن سَبِيلٍ

﴿شورى46﴾

و براى آنها دوستان و ياورانى نخواهد بود كه ايشان را در مقابل خدا يارى كنند. و هر كه را خدا بى‏راه گذارد، هيچ راه [نجاتى‏] براى او نخواهد بود. (شوری46)

ذَلِكَ هُدَى اللّهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُواْ لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ

﴿أنعام88﴾

اين هدايت خداست كه هر كس از بندگان خويش را بخواهد بدان هدايت مي‏كند، و اگر [آنها] شرك مي‏ورزيدند، قطعاً آنچه انجام مي‏دادند تباه مي‏شد. (انعام 88)

هر که گمراهی را برگزیند، هیچ یاوری نخواهد داشت

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِّنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُّرْشِدًا ﴿كهف17﴾

... هرکه را خدا هدايت کند، او هدايت يافته است و هرکه را گمراه کند هرگز براي او سرپرستي راهنما نخواهي يافت. (کهف17)

أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِن دُونِهِ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ﴿زمر36﴾

آيا خداوند [در حمايت‏] بنده‏اش كافى نيست؟ كه تو را از كسانى كه غير اويند مى‏ترسانند، و هر كه را خدا گمراه كند، برايش هيچ راهنمايى نخواهد بود. (زمر36)

وَمَن يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انتِقَامٍ ﴿زمر37﴾

و هر كه را خدا هدايت كند، گمراه كننده‏اى نخواهد داشت. مگر خدا نيست كه شكست‏ناپذير صاحب انتقام است؟ (زمر37)

يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُم مِّنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ﴿غافر33﴾

روزى كه پشت‏كنان باز مى‏گرديد، براى شما در برابر خدا هيچ پناه دهنده‏اى نيست. و هر كه را خدا در بيراهه بگذارد، وى را راهنمايى نخواهد بود. (غافر33)

وَمَا كَانَ لَهُم مِّنْ أَوْلِيَاء يَنصُرُونَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن سَبِيلٍ

﴿شورى46﴾

و براى آنها دوستان و ياورانى نخواهد بود كه ايشان را در مقابل خدا يارى كنند. و هر كه را خدا بى‏راه گذارد، هيچ راه [نجاتى‏] براى او نخواهد بود. (شوری46)

وَمَن يَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَن يُضْلِلْ فَلَن تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاء مِن دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَّأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا ﴿إسراء97﴾

و هر كه را خدا هدايت كند ره‌يافته اوست، و هر كه را گمراه كند جز خدا برايشان سرپرستي نخواهي يافت، و روز قيامت آنها را به رو افتاده و چشم بسته و لال و كر محشور مي‏كنيم. جايگاهشان دوزخ است كه هر دم آتش آن فرو نشيند، شراره‏اي تازه برايشان مي‏افزاييم.

(اسراء97)

أَفَمَنْ هُوَ قَآئِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُواْ لِلّهِ شُرَكَاء قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لاَ يَعْلَمُ فِي الأَرْضِ أَم بِظَاهِرٍ مِّنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ مَكْرُهُمْ وَصُدُّواْ عَنِ السَّبِيلِ وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ﴿رعد33﴾

... آري، در نظر کافران مکرشان زينت يافته و از راه [خدا] باز داشته شده‌اند، و هرکه را خدا گمراه کند هيچ رهبري نخواهد داشت. (رعد33)

وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِيٍّ مِّن بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِّن سَبِيلٍ ﴿شورى44﴾

و هر كه را خدا بى‏راه گذارد، از آن پس او را غير از خدا يار و ياورى نخواهد بود. و ظالمان را مى‏بينى كه چون عذاب را ببينند گويند: آيا راهى براى بازگشتن [به دنيا] وجود دارد؟ (شوری44)

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءهُم بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَن يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ

﴿روم29﴾

بلكه ستم پيشگان بى‏هيچ دانشى از هوس‏هاى خود پيروى كردند. پس آن را كه خدا گمراه كرده، چه كسى هدايت مى‏كند؟ و آنها را هيچ ياورى نيست. (روم29)

فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللّهُ أَرْكَسَهُم بِمَا كَسَبُواْ أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُواْ مَنْ أَضَلَّ اللّهُ وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً ﴿نساء88﴾

چرا در مورد منافقان دچار دو دستگي شده‏ايد؟ حال آن كه خدا آنها را به سبب آنچه كردند نگونسار كرده است. آيا مي‏خواهيد كسي را كه خدا گمراه كرده به راه آوريد؟ و هر كه را خدا گمراه كند هرگز راهي برايش نخواهي يافت. (نساء88)

مُّذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لاَ إِلَى هَؤُلاء وَلاَ إِلَى هَؤُلاء وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً

﴿نساء143﴾

آنها ميان اين و آن سرگشته‏اند، نه با آن گروهند نه با اين گروه، و خدا هر كه را گمراه كند، هرگز براي او راهي نخواهي يافت. (نساء143)

مَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ ﴿أعراف186﴾

هر كه را خدا گمراه كند، براي او هيچ راهبري نيست، و آنها را در طغيان‌شان سرگردان رها مي‏كند. (اعراف 186)

إِن تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي مَن يُضِلُّ وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ ﴿نحل37﴾

اگر بر هدايت آنها اصرار ورزي، [بدان كه‏] خدا كسي را كه گمراه كرده [و به خودش واگذاشته‏] هدايت نمي‏كند و براي ايشان هيچ ياوري نخواهد بود. (نحل 37 )

گمراه‌ترین‌ها چه کسانی هستند؟

گمراه‌ترين مردم،‌ مخالفان با كلام خداوندند

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن كَانَ مِنْ عِندِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُم بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ ﴿فصلت52﴾

بگو: به من خبر دهيد، اگر [قرآن‏] از نزد خدا باشد و آن‏گاه شما آن را انكار كنيد، كيست گمراه‏تر از آن كه در مخالفت سختى [با آن‏] است. (فصلت52 )

پیروان هوای نفس، گمراه‌ترین مردم­اند

فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿قصص50﴾

پس اگر تو را اجابت نكردند، بدان كه فقط هوس‏هاى خود را پيروى مى‏كنند و كيست گمراه‏تر از آن كه به غير از هدايت خدا از هواى نفس خود پيروى كند؟ بی‌ترديد خدا مردم ستمگر را هدايت نمی‌کند. (قصص50 )

عوامل و دلایل گمراهی:

غفلت از یاد خدا ، عامل گمراهی

أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِّن رَّبِّهِ فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ﴿زمر22﴾

پس آيا كسى كه خدا سينه‏اش را براى اسلام گشاده و او بر نورى از جانب پروردگار خويش است [مانند سختدلان است‏]؟ پس واى بر سنگدلانى كه ياد خدا نمى‏كنند. اينان در گمراهی آشکارند. (زمر22)

کفر، عامل گمراهی است

ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ تُشْرِكُونَ.مِن دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَل لَّمْ نَكُن نَّدْعُو مِن قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ ذَلِكُم بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ ﴿غافر73تا 75﴾

آنگاه به آنان گفته مى‏شود: آن شريكانى كه براى خدا مى‏پنداشتند كجا هستند، از غير خدا؟ مى‏گويند: آنها از [ديد] ما گم شدند، بلكه قبلا [هم‏] ما چيزى را نمى‏پرستيديم. خدا كافران را بدين‏سان بى‏راه مى‏گذارد. اين [عقوبت‏] به سبب آن است كه در زمين به ناروا شادى و سرمستى مى‏كرديد و بدان سبب كه [سخت به خود] مى‏نازيديد. (غافر73 تا 75)

أَمْ تُرِيدُونَ أَن تَسْأَلُواْ رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِن قَبْلُ وَمَن يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيلِ ﴿بقرة108﴾

آيا مي‏خواهيد از پيامبر خود همان را بخواهيد كه پيش‏تر از موسي خواسته شد؟ هر كه كفر را جانشين ايمان سازد بي شك راه راست را گم كرده است. (بقره108)

گمراهی به دلیل شرک

إِنَّ اللّهَ لاَ يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَن يَشَاء وَمَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا ﴿نساء116﴾

قطعاً خدا اين گناه را كه براي او همتا گرفته شود نمي‏بخشد، ولي پايين‏تر از آن را براي هر كه خواهد مي‏آمرزد. و هر كه براي خدا شريك بگيرد، قطعا دچار گمراهي دوري شده است.

 (نساء116)

أَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِ آلِهَةً إِن يُرِدْنِ الرَّحْمَن بِضُرٍّ لاَّ تُغْنِ عَنِّي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا وَلاَ يُنقِذُونِ

﴿يس23﴾

إِنِّي إِذًا لَّفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ ﴿يس24﴾

آيا به جاى او خدايانى بگيرم كه اگر خداى رحمان برايم زيانى بخواهد، نه شفاعت‌شان مشكلى از من دفع مى‏كند و نه نجاتم مى‏دهند؟ در آن صورت من قطعا در گمراهى آشكارى خواهم بود. (یس23 و 24)

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ قُل لاَّ أَتَّبِعُ أَهْوَاءكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ ﴿أنعام56﴾

بگو: همانا من از پرستش كساني كه شما غير از خدا مي‏خوانيد نهي شده‏ام. بگو: از هوس‏هاي شما پيروي نمي‏كنم، زيرا در اين صورت قطعا به گمراهي مي‏افتم و از ره يافتگان نخواهم بود. (انعام 56)

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَدًا لَّهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلاَ يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكَانُواْ ظَالِمِينَ ﴿أعراف148﴾ وَلَمَّا سُقِطَ فَي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْاْ أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّواْ قَالُواْ لَئِن لَّمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿أعراف149﴾

و قوم موسى پس از [عزيمت] او از زيورهاى خود مجسمه گوساله‏اى براى خود ساختند كه صداى گاو داشت آيا نديدند كه آن [گوساله] با ايشان سخن نمى‏گويد و راهى بدانها نمى‏نمايد آن را [به پرستش] گرفتند و ستمكار بودند و چون پشيمان شدند و ديدند كه واقعاً گمراه شده‏اند گفتند: اگر خدايمان بر ما رحم نياورد و ما را نيامرزد قطعاً از زيانكاران خواهيم شد.

(اعراف 148 و 149)

گمراهی به سبب عدم  پذیرش و ایمان در دعوت اولیه

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

﴿أنعام110﴾

 و دل‏ها و ديدگان‌شان را [به خاطر عنادي كه دارند] مي‏گردانيم [پس ايمان نمي‏آورند] هم‌چنان كه نخستين بار هم به آن ايمان نياوردند و آنها را در طغيان‌شان رها مي‏كنيم كه سرگشته بمانند. (انعام 110)

گمراه شدن به دلیل  عدم ثبات در ايمان

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ آمَنُواْ ثُمَّ كَفَرُواْ ثُمَّ ازْدَادُواْ كُفْرًا لَّمْ يَكُنِ اللّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلاَ لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً ﴿نساء137﴾

همانا كساني كه ايمان آوردند سپس كافر شدند و پس از آن ايمان آوردند و باز كافر شدند و آن‏گاه بر كفر خويش افزودند، قطعاً خداوند آنها را نخواهد بخشيد و راهي به آنها نخواهد نمود. (نساء137)

توهم هدایت، عامل گمراهي‌ست

     وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ ﴿زخرف37﴾

و مسلماً آن [شيطان‏] ها ايشان را از راه باز مى‏دارند ولى آنها مى‏پندارند كه هدايت يافتگانند. (زخرف37)

 فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلاَلَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاء مِن دُونِ اللّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم   مُّهْتَدُونَ ﴿أعراف30﴾

گروهي را هدايت كرد و گروهي گمراهي بر آنها محقق شد آنها شياطين را به جاي خدا ولي خود گرفتند و مي‏پندارند كه راه يافته‏اند. (اعراف 30)

قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِن شَيْءٍ إِنْ أَنتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ كَبِيرٍ

﴿ملك9﴾ وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِي أَصْحَابِ السَّعِيرِ ﴿ملك10﴾

گويند: چرا البته هشدار دهنده‏اى به سوى ما آمد، ولى تكذيب كرديم و گفتيم: خدا چيزى نفرستاده است جز اين نيست كه شما در گمراهى بزرگى هستيد. و گويند: اگر مى‏شنيديم يا تعقل مى‏كرديم در زمره‏ى دوزخيان نبوديم. (ملک 9 و 10)

افراط  و شکاکی، عامل گمراهی

وَلَقَدْ جَاءكُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِّمَّا جَاءكُم بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَن يَبْعَثَ اللَّهُ مِن بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ ﴿غافر34﴾

و همانا يوسف پيش از اين براى شما، دلايل آشكار آورد، ولى شما از آنچه برايتان آورد همواره در شك بوديد تا زمانى كه از دنيا رفت، گفتيد: خدا بعد از او هرگز فرستاده‏اى مبعوث نخواهد كرد. آرى، اين گونه خدا هر كه را افراط‌گر شكاك است بى‏راه مى‏گذارد. (غافر34)

برخی از عالمان، خریداران  گمراهی­اند

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبًا مِّنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلاَلَةَ وَيُرِيدُونَ أَن تَضِلُّواْ السَّبِيلَ

﴿نساء44﴾

آيا كساني را كه از كتاب بهره‏اي داده شده‏اند نديدي كه خريدار گمراهي‏اند و مي‏خواهند شما نيز راه گم كنيد؟ (نساء44)

پیروی از عقاید پدران (پیشینیان)، عامل گمراهی است

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللّهُ قَالُواْ بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلاَ يَهْتَدُونَ ﴿بقرة170﴾

و چون به آنها گفته شود: از چيزي كه خدا نازل كرده پيروي كنيد، مي‏گويند: [نه‏] بلكه از آنچه پدران خويش را بر آن يافته‏ايم پيروي مي‏كنيم. آيا هر چند پدران‌شان چيزي نمي‏فهميدند و هدايت نيافته بودند [باز پيروي مي‏كنند]؟ (بقره170)

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءهُمْ ضَالِّينَ فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ.وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ. وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ ﴿صافات69تا 73﴾

همانا آنها پدران خود را گمراه يافتند. و [با اين حال‏] با سرعت در پى آنها می‌شتافتند.  و البته پيش از آنها بيشتر پيشينيان گمراه شدند. و حال آن كه ما هشدار دهندگانى در ميان‌شان فرستاديم. اما بنگر فرجام هشدار داده شدگان چگونه شد. (صافات69 تا 73)

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُوهُمْ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ ﴿لقمان21﴾

و چون به آنها گفته شود: آنچه را كه خدا نازل كرده پيروى كنيد، گويند: [نه،] بلكه از آنچه پدرانمان را بر آن يافته‏ايم پيروى مى‏كنيم. آيا هر چند شيطان آنها را به سوى عذاب شعله‏ور فرا خواند. (لقمان21)

أَمْ آتَيْنَاهُمْ كِتَابًا مِّن قَبْلِهِ فَهُم بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ.بَلْ قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّهْتَدُونَ.وَكَذَلِكَ مَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آثَارِهِم مُّقْتَدُونَ.قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُم بِأَهْدَى مِمَّا وَجَدتُّمْ عَلَيْهِ آبَاءكُمْ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُم بِهِ كَافِرُونَ . ﴿زخرف21تا 24﴾

بلكه گفتند: ما پدران خود را بر آيينى يافته‏ايم و ما بر آثار ايشان هدايت شده‏ايم.و همچنين پيش از تو در هيچ شهرى هشدار دهنده‏اى نفرستاديم مگر آن كه خوشگذران‏هاى آن گفتند: ما پدران خود را بر آيينى يافته‏ايم و ما به آثار آنها اقتدا مى‏كنيم. [پيامبرشان‏] گفت: حتى اگر براى شما چيزى بياورم كه از آنچه پدران خود را بر آن يافته‏ايد، هدايت كننده‏تر باشد [باز هم از آنها پيروى مى‏كنيد] گفتند: ما [نسبت‏] به آنچه بدان فرستاده شده‏ايد كافريم. (زخرف21 تا 24)

داشتن حجاب‌هايي بر گوش و قلب گمراهان

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِن تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَن يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا ﴿كهف57﴾

كيست ظالم‏تر از كسي كه آيات پروردگارش به وي تذكر داده شود و او اعراض كند و آنچه را كه پيش فرستاده از ياد ببرد؟ ما بر دل‏هاي آنان پوشش‏هايي [از قساوت‏] قرار داديم كه آن (قرآن) را نفهمند و در گوش‏هايشان سنگيني نهاديم. و اگر به سوي هدايت دعوت‌شان كني، در آن صورت هم هرگز به راه نخواهند آمد. (کهف57)

ضایع کردن نماز از عوامل گمراهی‌ست

فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا ﴿مريم59﴾

و از پس ايشان كساني جانشين شدند كه نماز را ضايع كردند و شهوات را پيروي نمودند كه به زودي [سزاي‏] گمراهي را خواهند ديد. (مريم59)

گمراهی به دلیل روی گردانی از احکام

وَلَقَدْ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَآئِيلَ وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاَةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيلِ ﴿مائدة12﴾

و همانا خدا از بني اسرائيل پيمان گرفت و از آنها دوازده سرپرست برانگيختيم، و خدا فرمود: همانا من با شما هستم، اگر نماز برپا داريد و زكات بدهيد و به فرستادگان من ايمان بياوريد و ياريشان كنيد و به خدا قرض الحسنه بدهيد، قطعاً بدي‏هايتان را از شما مي‏پوشانم و حتما شما را به باغ‏هايي كه از زير درختانش نهرها روان است در مي‏آورم. پس هر كه از شما بعد از اين [حجت‏] كافر شود، به يقين از راه راست منحرف شده است. (مائده 12)

گمراهی به دلیل امید به شفاعت خدایان

أَأَتَّخِذُ مِن دُونِهِ آلِهَةً إِن يُرِدْنِ الرَّحْمَن بِضُرٍّ لاَّ تُغْنِ عَنِّي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا وَلاَ يُنقِذُونِ

 ﴿يس23﴾

 إِنِّي إِذًا لَّفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ ﴿يس24﴾

آيا به جاى او خدايانى بگيرم كه اگر خداى رحمان برايم زيانى بخواهد، نه شفاعتشان مشكلى از من دفع مى‏كند و نه نجاتم مى‏دهند؟ در آن صورت من قطعا در گمراهى آشكارى خواهم بود. (یس23 و 24)

دروغ پنداشتن حقیقت ، عامل گمراهی

بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَّرِيجٍ ﴿ق5﴾

[نه،] بلكه حقيقت را وقتى برايشان آمد دروغ خواندند، پس آنها در وضعى سردرگم قرار دارند. (ق5)

ترجیح دهندگان دنیا بر آخرت در گمراهی اند

الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُوْلَئِكَ فِي ضَلاَلٍ بَعِيدٍ ﴿إبراهيم3﴾

همانان كه زندگي دنيا را بر آخرت ترجيح مي‏دهند و از راه خدا باز مي‏دارند و آن را منحرف مي‏خواهند. آنها سخت در گمراهي هستند. (ابراهيم3)

سنگدلی عامل گمراهی‌ست

أَفَمَن شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِّن رَّبِّهِ فَوَيْلٌ لِّلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكْرِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ﴿زمر22﴾

پس آيا كسى كه خدا سينه‏اش را براى اسلام گشاده و او بر نورى از جانب پروردگار خويش است [مانند سختدلان است‏]؟ پس واى بر سنگدلانى كه ياد خدا نمى‏كنند. اينان در گمراهی آشکارند. (زمر22)

بهانه‌‌‌‌جويي‌ و مجادله‌هاي‌ بيهوده گمراهان

وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا.قُلْ أَنزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ غَفُورًا رَّحِيمًا.وَقَالُوا مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ لَوْلَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَهُ نَذِيرًا . أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَّسْحُورًا .انظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا . ﴿فرقان5تا9﴾

و گفتند: افسانه‏هاي پيشينيان است كه به درخواست او برايش نوشته‏اند، و هر صبح و شام بر او خوانده مي‏شود. [تا حفظ كند] بگو: آن را كسي نازل كرده كه راز نهان را در آسمان‏ها و زمين مي‏داند، و همو آمرزنده‏ي مهربان است. و گفتند: اين چه پيامبري است كه غذا مي‏خورد و در بازارها راه مي‏رود؟! چرا فرشته‏اي به سوي او نازل نشده تا همراه وي هشدار دهنده باشديا گنجي به طرف او افكنده شود، يا باغي داشته باشد كه از [بارو بر] آن بخورد. و ستمكاران گفتند: شما جز مردي افسون شده را پيروي نمي‏كنيد. بنگر چگونه براي تو مثل‏ها زدند و گمراه شدند، در نتيجه نمي‏توانند راهي بيابند. (فرقان5 تا 9)

وَقَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الأَرْضِ يَنبُوعًا.أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِّن نَّخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الأَنْهَارَ خِلالَهَا تَفْجِيرًا.أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاء كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللّهِ وَالْمَلآئِكَةِ قَبِيلاً.أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِّن زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاء وَلَن نُّؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَّقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنتُ إَلاَّ بَشَرًا رَّسُولاً.وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَن يُؤْمِنُواْ إِذْ جَاءهُمُ الْهُدَى إِلاَّ أَن قَالُواْ أَبَعَثَ اللّهُ بَشَرًا رَّسُولاً. ﴿إسراء90تا94﴾

و گفتند: ما هرگز به تو ايمان نخواهيم آورد تا آن كه از زمين چشمه‏اي براي ما بجوشاني، يا باغي از خرما و انگور داشته باشي كه از لابه‏لاي آن به فراواني نهرها جاري سازي، يا چنان كه ادعا مي‏كني آسمان را پاره پاره بر سر ما بيفكني يا خدا و فرشتگان را در برابر ما حاضر آوري، يا براي تو خانه‏اي زرّين باشد يا به آسمان بالا روي، و البته بالا رفتن تو را هم باور نخواهيم كرد مگر اين كه بر ما نوشته‏اي نازل كني كه آن را بخوانيم. بگو: پاك است پروردگار من! آيا من جز بشري پيام‌آورم؟ و مانع ايمان آوردن مردم- هنگامي كه هدايت سويشان آمد- جز اين نبود كه گفتند: آيا خداوند بشري را به رسالت مبعوث کرده است؟ (اسراء90 تا 94 )

فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ أَفَلَا تَتَّقُونَ.وَقَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقَاء الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْنَاهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ. وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ.

﴿مؤمنون32تا34﴾

و در ميان‌شان پيامبري از خودشان روانه كرديم كه خدا را بپرستيد، جز او براي شما معبودي نيست. آيا پروا نمي‏كنيد؟ و اشراف قومش كه كافر شدند و ديدار آخرت را دروغ پنداشتند و در زندگي دنيا آنها را متنعّم ساخته بوديم، گفتند: اين، بشري جز همانند شما نيست، از آنچه شما مي‏خوريد، مي‏خورد، و از آنچه مي‏نوشيد، مي‏نوشد. و اگر از بشري مثل خودتان اطاعت كنيد، البته در آن صورت زيان‌كاريد. (مؤمنون32 تا 34)

خداوند چه كساني را هدايت نمي‌كند:

کافران هدایت نمی­شوند

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُواْ يُحِلِّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِّيُوَاطِؤُواْ عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ فَيُحِلُّواْ مَا حَرَّمَ اللّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

﴿توبة37﴾

جز اين نيست كه جابه‏جا كردن [ماه‏هاي حرام‏] افزوني در كفر است كه كافران با آن گمراه مي‏شوند، آن را يك سال حلال مي‏شمارند و يك سال حرام مي‏دانند، تا با عده‏ي ماه‏هايي كه خدا حرام كرده است برابر كنند، در نتيجه ماهي را كه خدا حرام كرده حلال مي‏كنند. زشتي اعمال‌شان برايشان زينت يافته و خداوند قوم كافر را هدايت نمي‏كند. (توبه 37)

خداوند فاسقان را هدایت نمی‌کند

  سَوَاء عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿منافقون6﴾

براى آنها يكسان است، چه برايشان آمرزش بخواهى يا برايشان آمرزش نخواهى، خدا هرگز آنها را نمى‏آمرزد. مسلما خدا مردم فاسق را هدايت نمى‏كند. (منافقون 6)

ذَلِكَ أَدْنَى أَن يَأْتُواْ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُواْ أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاسْمَعُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿مائدة108﴾

اين روش براي آن كه شهادت به صورت درست ادا شود، يا شاهدان بترسند كه مبادا سوگندي بعد از سوگند آنها به ميان آيد، به صواب نزديك‏تر است. و از خدا بترسيد و [اين پندها را] بشنويد و [بدانيد كه‏] خداوند گروه فاسقان را هدايت نمي‏كند. (مائده 108)

إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أَن يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُواْ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُواْ فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِينَ ﴿بقرة26﴾

به راستي خدا ابايي ندارد از اين كه به پشه‏اي يا فوق آن مثل زند، امّا آنان كه ايمان آوردند مي‏دانند كه آن [مثل‏] حق بوده و از جانب پروردگارشان است ولي كافران [به قصد تحقير] گويند: خدا از اين مثل چه خواسته است؟ [آري‏] بسياري را با آن گمراه و بسياري را هدايت مي‏كند، ولي جز فاسقان را بدان گمراه نمي‏كند. (بقره26)

ستمکاران هدایت نمی­شوند

كَيْفَ يَهْدِي اللّهُ قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُواْ أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿آل‌عمران86﴾

چگونه خدا قومي را هدايت كند كه بعد از ايمان و گواهي به حقانيت رسول و آمدن نشانه‏هاي روشن براي آنها، كافر شدند؟ و خداوند قوم ستمكار را هدايت نمي‏كند. (آل عمران86)

وَمِنَ الإِبْلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأُنثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأُنثَيَيْنِ أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ وَصَّاكُمُ اللّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿أنعام144﴾

و از شتر دو تا، و از گاو دو تا. بگو: آيا نرهاي آنها را حرام كرده يا ماده‏ها را يا آنچه را رحم ماده‏ها در بر دارد؟ يا شما شاهد زماني كه خدا شما را به اين حكم [ناروا] توصيه كرد؟ پس چه كسي ستمكارتر از آن كس است كه بر خدا دروغ بندد تا مردم را بي‏هيچ دانشي گمراه كند؟ مسلما خدا ستمكاران را هدايت نمي‏كند. (انعام 144)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُوَ يُدْعَى إِلَى الْإِسْلَامِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿صف7﴾

و كيست ستمكارتر از آن كس كه بر خدا دروغ ببندد در حالى كه به اسلام دعوت مى‏شود؟ و خدا مردم ستمگر را هدايت نمى‏كند. (صف 7)

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿جمعة5﴾

مثل كسانى كه به [پيروى از] از تورات مكلف شدند سپس به آن عمل نكردند، همچون مثل درازگوشى است كه كتاب‏هايى را حمل كند. بد است وصف آن قومى كه آيات خدا را تكذيب كردند! و خدا مردم ستمگر را هدايت نمى‏كند. (جمعه 5)

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَدًا لَّهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلاَ يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكَانُواْ ظَالِمِينَ ﴿أعراف148﴾ وَلَمَّا سُقِطَ فَي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْاْ أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّواْ قَالُواْ لَئِن لَّمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ ﴿أعراف149﴾

و قوم موسى پس از [عزيمت] او از زيورهاى خود مجسمه گوساله‏اى براى خود ساختند كه صداى گاو داشت آيا نديدند كه آن [گوساله] با ايشان سخن نمى‏گويد و راهى بدانها نمى‏نمايد آن را [به پرستش] گرفتند و ستمكار بودند و چون پشيمان شدند و ديدند كه واقعا گمراه شده‏اند گفتند: اگر خدايمان بر ما رحم نياورد و ما را نيامرزد قطعاً از زيانكاران خواهيم شد.

(اعراف 148 و 149)

فَإِن لَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿قصص50﴾

پس اگر تو را اجابت نكردند، بدان كه فقط هوس‏هاى خود را پيروى مى‏كنند و كيست گمراه‏تر از آن كه به غير از هدايت خدا از هواى نفس خود پيروى كند؟ بی‌ترديد خدا مردم ستمگر را هدايت نمی‌کند. (قصص50)

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءهُم بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَن يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَا لَهُم مِّن نَّاصِرِينَ

﴿روم29﴾

بلكه ستم پيشگان بى‏هيچ دانشى از هوس‏هاى خود پيروى كردند. پس آن را كه خدا گمراه كرده، چه كسى هدايت مى‏كند؟ و آنها را هيچ ياورى نيست. (روم29)

أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَىَ شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿توبة109﴾

آيا كسي كه بنياد كار خود را بر پايه تقوا و رضاي خدا نهاده بهتر است يا كسي كه بناي خود را بر لب پرتگاهي فرو ريختني نهاده و با آن در آتش دوزخ سرنگون مي‏گردد؟ و خدا گروه ظالمان را هدايت نمي‏كند. (توبه 109)

وَقَالَ مُوسَى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَن جَاء بِالْهُدَى مِنْ عِندِهِ وَمَن تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ ﴿قصص37﴾

و موسى گفت: پروردگار من بهتر مى‏داند چه كسى هدايت را از نزد او آورده و [بهتر مى‏داند] عاقبت نيك آن سرا براى چه كسى است مسلما ظالمان رستگار نمى‏شوند. (قصص37)

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىَ يُحْيِي هَذِهِ اللّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللّهُ مِئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِئَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَى العِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿بقرة259﴾

آيا نديدي آن كس را كه چون خدا به او ملك و مكنت بخشيده بود با ابراهيم در باره‏ي پروردگارش مجادله مي‏كرد؟ آن‏گاه كه ابراهيم گفت: پروردگار من كسي است كه زنده مي‏كند و مي‏ميراند. او گفت: من نيز زنده مي‏كنم و مي‏ميرانم. ابراهيم گفت: پروردگار من کسي است که زنده مي کند و مي ميراند. او گفت: من نيز زنده مي کنم و مي ميرانم. ابراهيم گفت: خداوند خورشيد را از  مشرق بر مي آورد، تو آن را از مغرب بر آور. در نتيجه آن کفر پيشه { سر گشته و } مبهوت ماند، و خداوند ستمکاران را هدايت نمي کند. (بقره258)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿مائدة51﴾

اي كساني كه ايمان آورده‏ايد! يهود و نصارا را [تكيه گاه و] دوستان خود نگيريد آنها دوستان و هوادار يكديگرند و هر كه از شما آنها را به دوستي گيرد از آنهاست. همانا خداوند ظالمان را هدايت نمي‏كند. (مائده 51)

أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللّهِ لاَ يَسْتَوُونَ عِندَ اللّهِ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿توبة19﴾

آيا آب دادن به حاجيان و آباد كردن مسجد الحرام را مانند [كار] كسي قرار داده‏ايد كه به خدا و روز واپسين ايمان آورده و در راه خدا جهاد كرده است؟ [اين دو] نزد خدا يكسان نيستند، و خداوند بيدادگران را هدايت نمي‏كند. (توبه 19)

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن كَانَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَكَفَرْتُم بِهِ وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِّن بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى مِثْلِهِ فَآمَنَ وَاسْتَكْبَرْتُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿أحقاف10﴾

بگو: به من خبر دهيد، اگر اين [قرآن‏] از نزد خدا باشد و شما بدان كافر شويد و شاهدى از بنى اسرائيل [مانند عبد اللّه بن سلام‏] بر [حقانيت‏] مثل آن گواهى دهد و ايمان آورد و شما تكبر كنيد [آيا در اين صورت ستمكار نيستيد؟] البته خدا قوم ستمگر را هدايت نمى‏كند. (احقاف10)

يُثَبِّتُ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللّهُ مَا يَشَاء ﴿إبراهيم27﴾

خداوند كساني را كه ايمان آورده‏اند، در زندگي دنيا و در آخرت با سخن و اعتقاد استوار ثابت مي‏گرداند، و ستمگران را گمراه مي‏كند و خدا هر چه بخواهد انجام مي‏دهد. (ابراهيم27)

منافقان هدایت نمی‌شوند

فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللّهُ أَرْكَسَهُم بِمَا كَسَبُواْ أَتُرِيدُونَ أَن تَهْدُواْ مَنْ أَضَلَّ اللّهُ وَمَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلَن تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً ﴿نساء88﴾

چرا در مورد منافقان دچار دو دستگي شده‏ايد؟ حال آن كه خدا آنها را به سبب آنچه كردند نگون‌سار كرده است. آيا مي‏خواهيد كسي را كه خدا گمراه كرده به راه آوريد؟ و هر كه را خدا گمراه كند هرگز راهي برايش نخواهي يافت. (نساء88)

وَإِذَا لَقُواْ الَّذِينَ آمَنُواْ قَالُواْ آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْاْ إِلَى شَيَاطِينِهِمْ قَالُواْ إِنَّا مَعَكْمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُونَ.اللّهُ يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ. أُوْلَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرُوُاْ الضَّلاَلَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ ﴿بقرة 14تا16﴾

و چون با مؤمنان رو به رو شوند گويند: ايمان آورده‏ايم، و چون با ياران شيطاني خود تنها شوند، گويند: ما بي‏ترديد با شما هستيم، جز اين نيست كه ما [آنها را] به مسخره گرفته‏ايم. خداست كه آنها را به مسخره مي‏گيرد و فرصت مي‏دهد تا در طغيان‌شان سرگردان بمانند. همين كسانند كه گمراهي را به بهاي هدايت خريدند پس تجارت‌شان سود نكرد و هدايت‏پذير نبودند. (بقره14تا 16)

مردگان، کوردلان و کرها هدایت نمی­شوند

فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ ﴿روم52﴾وَمَا أَنتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَن ضَلَالَتِهِمْ إِن تُسْمِعُ إِلَّا مَن يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُم مُّسْلِمُونَ ﴿روم53﴾

پس مسلماً تو نمى‏توانى مردگان را شنوا كنى و نمى‏توانى دعوت [خود] را به گوش كرها برسانى هنگامى كه پشت كنند و برگردند. و تو هدايت كننده‏ى كوردلان از گمراهى‏شان نتوانىبود. تو تنها كسانى را مى‏شنوانى كه به آيات ما ايمان مى‏آورند و خود [در برابر حق‏] تسليم‏اند. (روم52 و53)

وَمِنهُم مَّن يَنظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُواْ لاَ يُبْصِرُونَ ﴿يونس43﴾

و برخي از آنها به تو مي‏نگرند [ولي نمي‏بينند]، مگر تو كوران را هدايت تواني كرد هر چند كه نبينند؟ (يونس 43)

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لاَ يَرْجِعُونَ ﴿بقرة18﴾

كرانند و گنگانند و كورانند، پس [از گمراهي‏] باز نمي‏گردند: (بقره18)

وَقَالُواْ إِنْ هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ ﴿أنعام29﴾

و كساني كه آيات ما را تكذيب كردند، كران و لالاني در تاريكي‏ها هستند. خدا هر كه را بخواهد بيراه مي‏گذارد و هر كه را بخواهد بر راه راست قرارش مي‏دهد. (انعام 39)

أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَن كَانَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ ﴿زخرف40﴾

پس آيا تو مى‏توانى كران را شنوا كنى يا كوردلان و كسانى را كه در ضلالتى آشكارند هدايت كنى؟ (زخرف40)

وَمَن كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلاً ﴿إسراء72﴾

و هر كه در اين دنيا كور [دل‏] باشد در آخرت هم كور و گمراه‏تر خواهد بود. (اسراء72)

إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَاء إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ ﴿نمل80﴾

البته تو نمى‏توانى مردگان را شنوا كنى و نمى‏توانى نداى دعوت را به گوش كران برسانى هنگامى كه پشت مى‏كنند و روى بر مى‏تابند. (نمل 80)

وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْنَاهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَى عَلَى الْهُدَى فَأَخَذَتْهُمْ صَاعِقَةُ الْعَذَابِ الْهُونِ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ﴿فصلت17﴾

و امّا ثموديان، پس آنها را هدايت كرديم، ولى كورى را بر هدايت برگزيدند، پس به خاطر آنچه مرتكب مى‏شدند صاعقه‏ى عذاب خفّت‏بار آنها را در گرفت. (فصلت17)

أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا ﴿فرقان43﴾ أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا ﴿فرقان44﴾

آيا آن كس كه هواى [نفس] خود را معبود خويش گرفته است ديدى آيا [مى‏توانى] ضامن او باشى.يا گمان دارى كه بيشترشان مى‏شنوند يا مى‏انديشند آنان جز مانند ستوران نيستند بلكه گمراه‏ترند. (فرقان43 و 44)

خدا مردم نافرمان را هدایت نمی­کند

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَد تَّعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ ﴿صف5﴾

و [ياد كن‏] هنگامى را كه موسى به قوم خود گفت: اى قوم من! چرا آزارم مى‏دهيد در حالى كه مى‏دانيد من فرستاده‏ى خدا به سوى شمايم. پس چون [از حق‏] برگشتند، خدا هم دل‏هايشان را برگرداند، و خدا مردم نافرمان را هدايت نمى‏كند. (صف5)

وَأَنزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُم مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا ﴿أحزاب26﴾

و هيچ مرد و زن مؤمنى را نرسد كه چون خدا و رسولش به كارى حكم دهند، براى آنها در كارشان اختيارى باشد. و هر كس خدا و رسولش را نافرمانى كند، قطعا دچار گمراهى آشكارى گرديده است. (احزاب36)

خدا دروغگویان را هدایت نمی­کند

أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاء مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ ﴿زمر3﴾

آگاه باش كه عبادت و دين خالص براى خداست، و كسانى كه جز خدا سرپرستانى گرفته‏اند [مى‏گويند:] ما آنها را عبادت نمى‏كنيم جز براى اين كه ما را به خدا نزديك كنند. به يقين خداوند در‌باره‏ى آنچه اختلاف مى‏كنند ميان‌شان داورى خواهد كرد. بی‌ترديد خدا آن کسی را که دروغ‌پرداز کفر پيشه است هدايت نمی‌کند. (زمر3)

وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَن يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءكُم بِالْبَيِّنَاتِ مِن رَّبِّكُمْ وَإِن يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِن يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُم بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ ﴿غافر28﴾

و مرد مؤمنى از خاندان فرعون كه ايمان خود را كتمان مى‏كرد گفت: آيا مردى را مى‏كشيد كه مى‏گويد: پروردگار من خداست؟ در صورتى كه براى شما از جانب پروردگارتان دلايل آشكارى آورده، و اگر دروغگو باشد دروغش به زيان اوست، و اگر راستگو باشد [لا اقل‏] برخى از آنچه به شما وعده مى‏دهد به شما خواهد رسيد به راستى خدا كسى را كه افراطكار دروغزن باشد هدايت نمى‏كند. (غافر28)

افراط گران شكاك هدايت نمي‌شوند

وَلَقَدْ جَاءكُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِّمَّا جَاءكُم بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَن يَبْعَثَ اللَّهُ مِن بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ ﴿غافر34﴾

و همانا يوسف پيش از اين براى شما، دلايل آشكار آورد، ولى شما از آنچه برايتان آورد همواره در شك بوديد تا زمانى كه از دنيا رفت، گفتيد: خدا بعد از او هرگز فرستاده‏اى مبعوث نخواهد كرد. آرى، اين گونه خدا هر كه را افراطگر شكاك است بى‏راه مى‏گذارد. (غافر34)

كساني كه به آیات خدا، ايمان نمي‌آورند، هدایت نمی­شوند

إِنَّ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللّهِ لاَ يَهْدِيهِمُ اللّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿نحل104﴾

مسلما كساني كه به آيات خدا ايمان نمي‏آورند، خداوند آنها را هدايت نمي‏كند و ايشان را عذابي دردناك است. (نحل104)

 منكران لقاء پروردگار، هدایت پذیر نیستند

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ إِلاَّ سَاعَةً مِّنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَاء اللّهِ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ ﴿يونس45﴾

و روزي كه آنها را گرد مي‏آورد، چنان كه گويي تنها ساعتي از روز در دنيا بوده‏اند، [در حدي كه‏] يكديگر را ببينند و شناسايي كنند. [بنابر اين‏] كساني كه لقاي خدا را دروغ شمردند زيان كردند و هدايت پذير نبودند. (يونس 45)

مهر خوردگان از گمراهانند

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ ﴿بقرة6﴾خَتَمَ اللّهُ عَلَى قُلُوبِهمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ عظِيمٌ ﴿بقرة7﴾

به راستي آنان كه كفر ورزيدند تفاوت‌شان نكند چه انذارشان كني يا انذارشان نكني ايمان نمي‏آورند. خدا بر دل‏ها و شنوايي‏شان مهر نهاده و بر چشمان‌شان پرده‏اي است و آنها را عذابي بزرگ است. (بقره6 و 7)

أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَن يَهْدِيهِ مِن بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ ﴿جاثية23﴾

پس آيا ديدى كسى را كه هواى خويش را معبود خود قرار داده و خدا او را از روى علم [به اين كه پذيراى هدايت نبود] گمراه ساخته و بر گوش و دلش مهر زده و بر ديده‏اش پرده نهاده است؟ آيا پس از خدا چه كسى او را هدايت خواهد كرد؟ آيا متذكر نمى‏شويد؟ (جاثیه23)

وَإِن تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لاَ يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاء عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنتُمْ صَامِتُونَ

 ﴿أعراف193﴾

و اگر آنها را به هدايت دعوت كنيد از شما پيروي نمي‏كنند. چه آنها را بخوانيد يا خاموش باشيد، بر شما يكسان است. (اعراف 193)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِن تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَن يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا ﴿كهف57﴾

كيست ظالم‏تر از كسي كه آيات پروردگارش به وي تذكر داده شود و او اعراض كند و آنچه را كه پيش فرستاده از ياد ببرد؟ ما بر دل‏هاي آنان پوشش‏هايي [از قساوت‏] قرار داديم كه آن (قرآن) را نفهمند و در گوش‏هايشان سنگيني نهاديم. و اگر به سوي هدايت دعوتشان كني، در آن صورت هم هرگز به راه نخواهند آمد. (کهف57)

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُواْ بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

﴿أنعام110﴾

 و دل‏ها و ديدگان‌شان را [به خاطر عنادي كه دارند] مي‏گردانيم [پس ايمان نمي‏آورند] هم‌چنان كه نخستين بار هم به آن ايمان نياوردند و آنها را در طغيان‌شان رها مي‏كنيم كه سرگشته بمانند. (انعام 110)

تكذيب كنندگان، سزاوار گمراهی‌اند

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ فَمِنْهُم مَّنْ هَدَى اللّهُ وَمِنْهُم مَّنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُواْ فِي الأَرْضِ فَانظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ ﴿نحل36﴾

و ما در هر امتي رسولي برانگيختيم كه [بگويد]: خدا را بپرستيد و از طغيانگر دوري كنيد. پس برخي از آنان را خدا هدايت كرد و برخي نيز سزاوار گمراهي گشتند پس در زمين بگرديد و ببينيد عاقبت تكذيب كنندگان چگونه بوده است. (نحل36)

فَإِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ.مَا أَنتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ. إِلَّا مَنْ هُوَ صَالِ الْجَحِيمِ. ﴿صافات161تا 163﴾

در حقيقت‏شما و آنچه مى‏پرستيد نمى‏توانيد بر ضد خدا [مردم را‏] گمراه کنيد. مگر كسى را كه به دوزخ رفتنى است (صافات161 تا 163)

چه کسانی در گمراهي دوري هستند:

كساني كه خدا را در حاشيه مي‌پرستند

وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ ﴿حج11﴾ يَدْعُو مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ ﴿حج12﴾

و از مردم كسي است كه خدا را در حاشيه [و با ترديد] مي‏پرستد حال اگر خيري [از دينداري‏] به او رسد بدان آرام گيرد، و چون امتحاني براي او پيش آيد [از دين‏] روي برتابد. او در دنيا و آخرت زيانكار است و اين همان خسارت آشكار است. به جاي خدا چيزي را مي‏خواند كه نه زياني به او مي‏رساند و نه سودش مي‏دهد. گمراهي دور همين است. (حج11 و 12 )

كساني كه به آخرت ايمان نمي‌آورند

أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ

﴿سبأ8﴾

آيا [اين مرد] بر خدا دروغ بسته يا جنونى در اوست؟ [نه،] بلكه آنها كه به آخرت ايمان نمى‏آورند، در عذاب و گمراهى بس دورى هستند. (سبا8)

كافران به خدا و فرشتگان و كتب آسماني

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ آمِنُواْ بِاللّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِيَ أَنزَلَ مِن قَبْلُ وَمَن يَكْفُرْ بِاللّهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيدًا

﴿نساء136﴾

اي كساني كه ايمان آورده‏ايد! به خدا و رسول او و كتابي كه بر پيامبرش نازل كرده و كتابي كه قبلا نازل نموده ايمان آوريد. و هر كه به خدا و فرشتگان و كتاب‏هاي آسماني و فرستادگان او و به روز واپسين كافر شود، بي‏گمان به گمراهي دوري افتاده است. (نساء136)

مَّثَلُ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لاَّ يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُواْ عَلَى شَيْءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلاَلُ الْبَعِيدُ ﴿إبراهيم18﴾

مثل كساني كه به پروردگار خود كافر شدند، اعمال‌شان همچون خاكستري است كه در روز طوفاني باد شديدي بر آن بوزد، كه به چيزي از آنچه كسب كرده‏اند دست نيابند. اين همان گمراهي دور است. (ابراهيم18)

جدال كنندگان در مورد قيامت

 يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ ﴿شورى18﴾

كسانى كه به آن ايمان ندارند شتاب در آمدن آن را مى‏خواهند، و كسانى كه ايمان آورده‏اند، از آن در هراسند و مى‏دانند كه آن حق است. آگاه باش كسانى كه در مورد قيامت جدال مى‏كنند سخت در گمراهى [پرت و] دورى هستند. (شوری18)

ترفندهای گمراهان:

دروغ شمردن كلام خدا

وَمِنَ الإِبْلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الأُنثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الأُنثَيَيْنِ أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ وَصَّاكُمُ اللّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿أنعام144﴾

... پس چه كسي ستمكارتر از آن كس است كه بر خدا دروغ بندد تا مردم را بي‏هيچ دانشي گمراه كند؟ مسلماً خدا ستمكاران را هدايت نمي‏كند. (انعام 144)

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَّا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ ﴿أحقاف11﴾

و كافران در حق مؤمنان گفتند: اگر [اين قرآن‏] چيز خوبى بود، به [پذيرفتن‏] آن بر ما پيشى نگرفته بودند، و چون خود به وسيله آن هدايت نيافته‏اند به زودى خواهند گفت: اين يك دروغ كهنه است. (احقاف11)

گمراه کردن به وسیله شرک

وَجَعَلُواْ لِلّهِ أَندَادًا لِّيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُواْ فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ ﴿إبراهيم30﴾

و براي خدا مانندهايي قرار دادند تا [مردم را] از راه او گمراه سازند. بگو: [اكنون‏] برخوردار شويد كه قطعاً بازگشت شما به سوي آتش است. (ابراهيم 30 )

گمراه کردن از طریق نیرنگ

قَالَ نُوحٌ رَّبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَن لَّمْ يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَسَارًا.وَمَكَرُوا مَكْرًا كُبَّارًا.وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا .وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا. ﴿نوح21تا 24﴾

نوح گفت: پروردگارا! آنها مرا نافرمانى كردند و كسى را پيروى نمودند كه مال و فرزندش جز بر زيانكارى وى نيفزود. و دست به نيرنگى بس بزرگ زدند. و گفتند: زنهار، خدايان خود را رها مكنيد، و هرگز "ودّ" و "سواع" و "يغوث" و "يعوق" و "نسر" را وانگذاريد.و تحقيقاً بسيارى را گمراه كردند. و [بار خدايا!] ظالمان را جز ضلالت ميفزاى. (نوح 21تا24)

مجادله بدون دانش ترفندی برای گمراه‌سازی مردم

وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ ﴿حج8﴾ ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ ﴿حج9﴾

و از ميان مردم كسي است كه بدون هيچ دانش و بي‏هيچ رهنمود و كتاب روشني درباره‏ي خدا به مجادله مي‏پردازد. از سر نخوت پشت مي‏كند تا [مردم را] از راه خدا گمراه كند. در اين دنيا براي او خواري است و روز رستاخيز عذاب آتش سوزان را به او مي‏چشانيم. (حج8 و 9)

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ ﴿غافر69﴾ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتَابِ وَبِمَا أَرْسَلْنَا بِهِ رُسُلَنَا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ﴿غافر70﴾

آيا نديدى كسانى را كه در آيات خدا مجادله مى‏كنند چگونه [از راه حق‏] برگردانده مى‏شوند؟ كسانى كه كتاب [خدا] و آنچه را كه فرستادگان خود را بدان گسيل داشته‏ايم تكذيب كردند، به زودى خواهند دانست، (غافر69 و 70)

عواقب عملكرد گمراهان:

سرگردانی از نتایج گمراهی است

مَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ ﴿أعراف186﴾

هر كه را خدا گمراه كند، براي او هيچ راهبري نيست، و آنها را در طغيانشان سرگردان رها مي‏كند. (اعراف 186)

تباه شدن اعمال گمراهان

 إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الهُدَى لَن يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا وَسَيُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ ﴿محمد32﴾

[و] كسانى كه كافر شدند و [مردم را] از راه خدا بازداشتند و پس از آن كه راه هدايت براى آنها آشكار شد، با رسول [خدا] در افتادند، هرگز به خدا گزندى نمى‏رسانند، و [خدا] به زودى كرده‏هايشان را تباه مى‏كند. (محمد32)

سهيم شدن در بار گناه يكديگر

لِيَحْمِلُواْ أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُم بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلاَ سَاء مَا يَزِرُونَ ﴿نحل25﴾

تا روز قيامت بار گناهان خود را تمام بردارند و [نيز] بخشى از بار گناهان كسانى را كه ندانسته آنان را گمراه مى‏كنند آگاه باشيد چه بد بارى را مى‏كشند (نحل25)

شیطان و گمراهی:

شیطان اولین گمراه کننده

 أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَن لَّا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ.وَأَنْ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُّسْتَقِيمٌ.وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ ﴿يس60تا 62﴾

ای فرزندان آدم مگر با شما پيمان نبستم كه عبادت شيطان نكنيد كه وى دشمن آشكار شماست، و اين كه تنها مرا بندگى كنيد كه راه راست همين است؟و حقاً كه او بسيارى از شما را به بيراهه كشاند. چرا تعقل نمى‏كرديد؟ (یس60تا 62)

شیطان تحریک کننده و دعوت کننده به سوی گمراهی

قَالَ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ.قَالَ إِنَّكَ مِنَ المُنظَرِينَ. قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ.ثُمَّ لآتِيَنَّهُم مِّن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَآئِلِهِمْ وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ. ﴿أعراف14تا 17﴾

(شیطان)گفت: مرا تا روزي كه [مردم‏] برانگيخته مي‏شوند مهلت ده. گفت: همانا تو از مهلت يافتگاني. گفت: پس به خاطر اين كه مرا به بيراهه افكندي، من هم براي [گمراهي‏] آنها حتما بر سر راه راست تو خواهم نشست. آن‏گاه از پيش روي و پشت سرشان و از طرف راست و چپ‌شان به سراغ آنها مي‏آيم، و اكثرشان را سپاسگزار نخواهي يافت. (اعراف 14 تا 17 )

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِيَ آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ

 ﴿أعراف175﴾

و خبر آن كس (بلعم باعورا) را كه آيات خويش را به او داده بوديم برايشان بخوان كه از آن عاري گشت، و شيطان در پي او افتاد پس از گمراهان شد. (اعراف 175)

وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدتُّكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانٍ إِلاَّ أَن دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلاَ تَلُومُونِي وَلُومُواْ أَنفُسَكُم مَّا أَنَاْ بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَآ أَشْرَكْتُمُونِ مِن قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿إبراهيم22﴾

و شيطان هنگامي كه كار از كار گذشت، گويد: در حقيقت خدا به شما وعده‏ي راست داد، و من هم به شما وعده دادم و با شما خلاف كردم، و مرا بر شما هيچ تسلطي نبود جز اين كه شما را دعوت كردم و اجابتم نموديد. پس مرا ملامت نكنيد و خود را ملامت كنيد. من فريادرس شما نيستم و شما هم فريادرس من نيستيد. من آنچه را كه پيش از اين مرا [در كار خدا] شريك مي‏نموديد منكرم. همانا ستمكاران عذابي پر درد خواهند داشت. (ابراهيم22)

شیطان گمراه و زمین‌گیر می‌کند

قُلْ أَنَدْعُو مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَنفَعُنَا وَلاَ يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَى أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا قُلْ إِنَّ هُدَى اللّهِ هُوَ الْهُدَىَ وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿أنعام71﴾

بگو: آيا به جاي خداوند چيزي را بپرستيم كه نه سودي به ما رساند و نه زياني و بعد از آن كه خدا هدايت‌مان كرده عقبگرد كنيم؟ مانند كسي كه شياطين او را زمين‏گير كرده [و از حركت بازداشته‏اند] كه سرگشته مانده است، [در حالي كه‏] ياراني هم دارد كه وي را به هدايت مي‏خوانند كه به سوي ما بيا [ولي نمي‏تواند]؟ بگو: بي‏گمان هدايت خدا هدايت [حقيقي‏] است، و ما دستور يافته‏ايم كه تسليم پروردگار جهانيان باشيم. (انعام 71)

بیزاری شیطان از گمراهان و مقصر ندانستن خود

قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلَكِن كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ ﴿ق27﴾

[شيطان‏] همدم وى گويد: [اى‏] پروردگار ما! من او را به سركشى وانداشتم، ليكن او خود در ضلالتى دور بود. (ق27)

دلایل و چگونگی گمراهی پس از هدایت:

بي توجهي به توصيه هاي خداوند(حدود و فرامين)

وَمَا كَانَ اللّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَ إِنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

 ﴿توبة115﴾

خدا چنين نيست كه قومي را پس از آن هدايت كرده گمراه كند [و بي‏راه گذارد] تا اين كه، آنچه را كه بايد [از آن‏] بپرهيزند بر آنها روشن سازد. بي‏ترديد خدا به هر چيزي داناست. (توبه 115)

      فَإِن زَلَلْتُمْ مِّن بَعْدِ مَا جَاءتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿بقرة209﴾

و اگر پس از روشنگري‏هايي كه سوي شما آمد كجروي كنيد بدانيد كه خدا شكست‏ناپذير و حكيم است. (بقره209)

وَلَقَدْ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَآئِيلَ وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاَةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيلِ ﴿مائدة12﴾

و همانا خدا از بني اسرائيل پيمان گرفت و از آنها دوازده سرپرست برانگيختيم، و خدا فرمود: همانا من با شما هستم، اگر نماز برپا داريد و زكات بدهيد و به فرستادگان من ايمان بياوريد و ياريشان كنيد و به خدا قرض الحسنه بدهيد، قطعا بدي‏هايتان را از شما مي‏پوشانم و حتما شما را به باغ‏هايي كه از زير درختانش نهرها روان است در مي‏آورم. پس هر كه از شما بعد از اين [حجت‏] كافر شود، به يقين از راه راست منحرف شده است. (مائده 12)

عمل به وسوسه‌هاي شيطان

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِيَ آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ

﴿أعراف175﴾

و خبر آن كس (بلعم باعورا) را كه آيات خويش (اجابت دعا) را به او داده بوديم برايشان بخوان كه از آن عاري گشت، و شيطان در پي او افتاد پس از گمراهان شد. (اعراف 175)

خصوصیات گمراهان :

گمراهان از رحمت پروردگار نومید هستند

قَالَ وَمَن يَقْنَطُ مِن رَّحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّآلُّونَ ﴿حجر56﴾

گفت: چه كسي جز گمراهان، از رحمت پروردگارش نوميد مي‏شود؟ (حجر56)

گمراهان گيج و سرگردانند

اللّهُ يَسْتَهْزِىءُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ.أُوْلَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرُوُاْ الضَّلاَلَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ.مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَّ يُبْصِرُونَ. ﴿بقرة15تا 17﴾

خداست كه آنها را به مسخره مي‏گيرد و فرصت مي‏دهد تا در طغيانشان سرگردان بمانند. همين كسانند كه گمراهي را به بهاي هدايت خريدند پس تجارتشان سود نكرد و هدايت‏پذير نبودند. مثل آنان مثل كسي است كه [به زحمت‏] آتشي بيفروخت و همين كه اطراف وي را روشن ساخت، خدا نورشان را برد و در تاريكي‏ها رهايشان كرد كه نبينند. (البقره 15 تا 17)

وَالشُّعَرَاء يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ.أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ.وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ. ﴿شعراء 224تا 226﴾

و شاعران را گمراهان پيروى مى‏كنند. آيا نديده‏اى كه آنان در هر وادى سرگردانند؟ و آنان چيزهايى مى‏گويند كه انجام نمى‏دهند؟ (شعراء224 تا226)

اکثر گمراهان سپاسگزار نیستند

قَالَ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ.قَالَ إِنَّكَ مِنَ المُنظَرِينَ.قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُم مِّن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَآئِلِهِمْ وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ. ﴿أعراف14تا 17﴾

(شیطان)گفت: مرا تا روزي كه [مردم‏] برانگيخته مي‏شوند مهلت ده. گفت: همانا تو از مهلت يافتگاني. گفت: پس به خاطر اين كه مرا به بيراهه افكندي، من هم براي [گمراهي‏] آنها حتما بر سر راه راست تو خواهم نشست. آن‏گاه از پيش روي و پشت سرشان و از طرف راست و چپ‌شان به سراغ آنها مي‏آيم، و اكثرشان را سپاسگزار نخواهي يافت. (اعراف 14 تا 17 )

گمراهان در توهم هدايتند

وَإِذَا رَأَوْكَ إِن يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا ﴿فرقان41﴾

إِن كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَن صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا

﴿فرقان42﴾

و چون تو را ببينند، جز به ريشخندت نگيرند كه آيا اين همان كسي است كه خدا او را به رسالت فرستاده است؟! چيزي نمانده بود كه ما را از خدايانمان اگر بر آن‏ها پافشاری نمي‏كرديم گمراه سازد. به زودی هنگامی که عذاب را ببينند خواهند دانست چه کسی گمراه‌تر است.

 (فرقان 41 و 42)

گمراه كنندگان،‌خود نيز گمراهند

وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ.قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاء الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ.وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ. ﴿قصص62تا 64﴾

و روزى كه آنها را ندا مى‏دهد و مى‏گويد: آن شريكان من كه مى‏پنداشتيد كجايند؟ آنان كه حكم عذاب برايشان حتمى شده مى‏گويند: پروردگارا! اينانند كسانى كه گمراه‌شان كرديم گمراه‌شان كرديم هم چنان كه خود گمراه شديم. [ما از آنها] به سوى تو بيزارى مى‏جوييم. اينان ما را نمى‏پرستيدند [بلكه هواى نفس خود را مى‏پرستيدند]. و گفته شود: شريكان خود را فراخوانيد. پس آنها را مى‏خوانند، ولى پاسخشان نمى‏دهند و عذاب را مى‏بينند [و آرزو مى‏كنند] كاش هدايت يافته بودند. (قصص62 تا 64)

قَالُوا بَل لَّمْ تَكُونُوا مُؤْمِنِينَ.وَمَا كَانَ لَنَا عَلَيْكُم مِّن سُلْطَانٍ بَلْ كُنتُمْ قَوْمًا طَاغِينَ.فَحَقَّ عَلَيْنَا قَوْلُ رَبِّنَا إِنَّا لَذَائِقُونَ. فَأَغْوَيْنَاكُمْ إِنَّا كُنَّا غَاوِينَ. ﴿صافات29تا 32﴾

[مستكبران‏] مى‏گويند: [نه،] بلكه شما [خودتان‏] مؤمن نبوديد. و ما را بر شما هيچ تسلطى نبود، بلكه شما خود مردمى طغيانگر بوديد. پس وعده‏ى پروردگارمان بر ما محقق شد و اكنون بايد [عذاب را] بچشيم. پس شما را گمراه كرديم، زيرا خودمان نيز گمراه بوديم. (صافات29 تا32)

وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ وَإِن يُهْلِكُونَ إِلاَّ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ﴿أنعام26﴾

و آنان [مردم را] از آن باز مي‏دارند و [خود نيز] از آن دور مي‏شوند، ولي جز خودشان را هلاك نمي‏كنند و نمي‏دانند. (انعام 26)

بيزاري کفار از گمراه گران در قیامت

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ ﴿فصلت29﴾

و كسانى كه كفر ورزيدند، گويند: پروردگارا! آن دو گروه از جنّ و انس را كه ما را گمراه كردند به ما نشان ده تا آنها را زير پاهايمان نهيم [و لگدمال كنيم‏] تا از پست‏ترين‏ها شوند. (فصلت29)

سخنان گمراهان در پیشگاه خدا در قيامت

 وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ.قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاء الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ.وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ. ﴿قصص62تا 64﴾

و روزى كه آنها را ندا مى‏دهد و مى‏گويد: آن شريكان من كه مى‏پنداشتيد كجايند؟ آنان كه حكم عذاب برايشان حتمى شده مى‏گويند: پروردگارا! اينانند كسانى كه گمراه‌شان كرديم گمراه‌شان كرديم هم چنان كه خود گمراه شديم. [ما از آنها] به سوى تو بيزارى مى‏جوييم. اينان ما را نمى‏پرستيدند [بلكه هواى نفس خود را مى‏پرستيدند]. و گفته شود: شريكان خود را فراخوانيد. پس آنها را مى‏خوانند، ولى پاسخ‌شان نمى‏دهند و عذاب را مى‏بينند [و آرزو مى‏كنند] كاش هدايت يافته بودند. (قصص62 تا 64)

وَبَرَزُواْ لِلّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاء لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُواْ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنتُم مُّغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللّهِ مِن شَيْءٍ قَالُواْ لَوْ هَدَانَا اللّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاء عَلَيْنَآ أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِن مَّحِيصٍ ﴿إبراهيم21﴾

و [در قيامت‏] همگي در برابر خدا حاضر شوند. پس ضعيفان به گردن‌كشان گويند: ما پيروان شما بوديم، آيا شما [مي‏توانيد] چيزي از عذاب خدا را از ما دفع كنيد؟ مي‌گويند: اگر خدا ما را هدايت کرده بود، قطعاً شما را هدايت مي‌کرديم. حال چه بي‌تابي کنيم يا صبوري کنيم براي ما يکسان است و راه گريزي براي ما نيست. (ابراهيم21 )

فَكُبْكِبُوا فِيهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ.وَجُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ.قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ.تَاللَّهِ إِن كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ.إِذْ نُسَوِّيكُم بِرَبِّ الْعَالَمِينَ.وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ.فَمَا لَنَا مِن شَافِعِينَ.وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ.فَلَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُم مُّؤْمِنِينَ. ﴿شعراء94تا 103﴾

پس آنها و همه گمراهان به حالت سرنگون در آن [آتش‏] افكنده شوند. و نيز همه سپاهيان ابليس. آنها در آن جا در حالى كه با يكديگر ستيزه مى‏كنند گويند: سوگند به خدا كه ما در گمراهى آشكارى بوديم. آنگاه كه شما [معبودان‏] را با پروردگار جهانيان برابر مى‏داشتيم. و ما را جز مجرمان گمراه نكردند. و اكنون ما را هيچ شفيعى نيست. و نه دوست مهربانى. اى كاش ما را برگشتى بود تا از مؤمنان مى‏شديم. حقا در اين [سرنوشت‏] درس عبرتى است، ولى اكثر آنان مؤمن نبودند. (شعراء 94 تا 103)

کوردلان هم در دنیا گمراهند و هم در آخرت

وَمَن كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلاً ﴿إسراء72﴾

و هر كه در اين دنيا كور [دل‏] باشد در آخرت هم كور و گمراه‏تر خواهد بود. (اسراء72)

فرقه­ها در ورطه گمراهی می­افتند

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ ﴿مؤمنون53﴾ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ ﴿مؤمنون54﴾

ولي آنها دين‌شان را ميان خود شعبه‏ها كردند و [فرقه‏ها شدند كه‏] هر فرقه‏اي به آنچه نزدشان است دلخوش‏اند. پس آنها را تا چندي در ورطه گمراهي‏شان رها كن. (مؤمنون53 و 54 )

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوَاْ إِن تُطِيعُواْ فَرِيقًا مِّنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ يَرُدُّوكُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ ﴿آل‌عمران100﴾

اي مؤمنان! اگر فرقه‏اي از اهل كتاب را فرمان بريد، شما را بعد از ايمان تان به كفر باز مي‏گردانند. (آل عمران100)

مهلت دادن خداوند به گمراهان

قُلْ مَن كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَّكَانًا وَأَضْعَفُ جُندًا ﴿مريم75﴾

بگو: هر كه در ضلالت باشد، بايد خداي رحمان او را تا زماني مهلت و بهره دهد، تا وقتي كه آنچه را به آنها وعده داده مي‏شود با چشم خود ببينند، يا عذاب، يا قيامت را، و آن روز خواهند دانست چه كسي جايش بدتر و سپاهش ناتوان‏تر است. (مريم75)

‌گمراه كننده‌گان قوم بنی‌اسراییل

       فرعون

وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى ﴿طه79﴾

و فرعون قوم خود را گمراه كرد و به جايي نرسانيد. (طه79)

سامری

... أَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلاَ يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكَانُواْ ظَالِمِينَ ﴿أعراف148﴾

...آيا نديدند كه آن [گوساله] با ايشان سخن نمى‏گويد و راهى بدانها نمى‏نمايد آن را [به پرستش] گرفتند و ستمكار بودند و چون پشيمان شدند و ديدند كه واقعاً گمراه شده‏اند گفتند: اگر خدايمان بر ما رحم نياورد و ما را نيامرزد قطعاً از زيانكاران خواهيم شد. (اعراف 148 و 149)

****

سلام و درود بر پیروان هدایت الهی

...وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى ﴿طه47﴾

...و درود بر آن كس كه از هدايت پيروي كند. (طه47)

                                                 کاوشگران نور

دریافت فایل صوتی

بازگشت

Share